Әлем қауіпсіздігіне қосылған айрықша үлес

Қазақстан тәуелсіздік алған сәттен бастап жаһандық қауіпсіздік архитектурасында ерекше жол таңдады. Ядролық мұраның ауыр салмағына қарамастан, ел басшылығы күш көрсету мен әскери әлеуетті арттыру бағытын емес, керісінше, бейбітшілік пен жауапкершілік қағидаттарына негізделген саясатты ұстанды. Бұл таңдау тек ішкі қажеттіліктерден туындаған жоқ, сонымен қатар «қауіпсіздік – қарудың көптігінде емес, сенім мен ашықтықта» дегендей, әлемдік қауымдастыққа бағытталған стратегиялық үндеу болды, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Тәуелсіздіктің алғашқы маңызды шешімдерінің бірі – 1991 жылғы 29 тамызда Семей ядролық сынақ полигонының жабылуы. Бұл қадам тарихи тұрғыдан ғана емес, моральдық-адамгершілік тұрғыдан да ерекше маңызға ие болды. Өйткені ондаған жылдар бойы жүргізілген 456 ядролық және термоядролық сынақтар халық денсаулығына орасан зиян келтіріп, экологиялық апат аймағын қалыптастырған еді. Осылайша, Қазақстан өз жерінде адамзатқа қауіпті тәжірибелерге нүкте қойып, жаһандық антиядролық қозғалыстың алдыңғы шебіне шықты.

Бұл бастама халықаралық деңгейде кең қолдау тауып, кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімімен 29 тамыз – Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні болып жарияланды. Мұндай мойындау Қазақстанның ядролық қарусыздану саласындағы ұстанымының әділдігін және оның әлемдік қауіпсіздікке қосқан үлесінің маңыздылығын айқындай түсті.

Алайда полигонның жабылуы Қазақстан алдындағы күрделі мәселелердің тек бастамасы ғана еді. Кеңес Одағынан мұраға қалған ядролық арсенал көлемі жағынан әлемде төртінші орын алатын. Республика аумағында мыңнан аса ядролық оқтұмсықтар, стратегиялық бомбалаушы ұшақтарға арналған зарядтар, сондай-ақ әскери инфрақұрылым нысандары сақталған болатын. Осындай жағдайда Қазақстан алдында екі түрлі таңдау тұрды: ядролық держава ретінде қалу немесе толық қарусыздану жолына түсу.

Ел басшылығы екінші жолды таңдады. Бұл саяси ерік-жігерді, халықаралық сенімді және болашаққа деген айқын көзқарасты талап ететін шешім еді. 1994 жылы жүзеге асырылған «Жақұт» операциясы аясында жоғары байытылған уранның едәуір бөлігі қауіпсіз түрде ел аумағынан шығарылды. Ал 1995 жылға қарай Қазақстандағы барлық ядролық қару толықтай жойылып немесе сыртқа әкетілді.

Осы кезеңде халықаралық қауіпсіздік кепілдіктерін қамтамасыз ету де маңызды мәселе болды. 1994 жылғы Будапешт меморандумы аясында Қазақстан, Ресей, АҚШ және Ұлыбритания арасында келісім жасалып, еліміздің қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығына кепілдік берілді. Кейін бұл кепілдіктерге Франция мен Қытай да қосылды. Бұл – Қазақстанның бейбіт бастамаларына әлемдік державалардың сенім білдіргенінің нақты көрінісі.

Қазақстан тек ядролық қарудан бас тартып қана қоймай, қарусыздану идеяларын өңірлік және жаһандық деңгейде ілгерілетуді жалғастырды. 2006 жылы Семей қаласында Орталық Азияны ядролық қарудан азат аймақ деп жариялау туралы шартқа қол қойылды. Бұл келісім аймақтық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған маңызды қадам болды және халықаралық ұйымдар тарапынан жоғары бағаланды.

Қазақстанның бастамалары тек саяси құжаттармен шектелмейді. Ел ядролық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған нақты жобаларды да іске асырып келеді. Соның бірі – 2012 жылы жарияланған «ATOM» халықаралық жобасы. Бұл бастама ядролық сынақтардың адамзатқа тигізген зардаптарын әлемге жеткізуді мақсат етеді. Жоба аясында ядролық қаруға қарсы қоғамдық пікір қалыптастыруға ерекше назар аударылған.

Тағы бір маңызды жоба – МАГАТЭ-нің аз байытылған уран банкін Қазақстан аумағында орналастыру. 2017 жылы Өскемендегі Үлбі металлургия зауытында іске қосылған бұл банк бейбіт атом энергетикасын дамытуға мүмкіндік беретін бірегей механизмге айналды. Оның басты мақсаты – ядролық отынды қауіпсіз әрі бақылаулы түрде қамтамасыз ету арқылы ядролық қаруды таратпау режимін нығайту.

Қазақстанның бұл бағыттағы саясаты оның табиғи ресурстық әлеуетімен де тығыз байланысты. Әлемдік уран қорының елеулі бөлігі елімізде шоғырланған. Соған қарамастан, Қазақстан бұл ресурсты әскери мақсатта емес, бейбіт энергетика қажеттіліктеріне бағыттауды жөн көрді. Бұл – жауапты мемлекетке тән стратегиялық ұстаным.

Халықаралық деңгейде Қазақстанның бастамалары жоғары бағаланып келеді. Ел ядролық қауіпсіздік саммиттеріне белсенді қатысып, жаһандық декларациялар мен бастамалардың қабылдануына ықпал етті. Атап айтқанда, ядролық қарудан азат әлем құру жөніндегі декларацияның қабылдануы – Қазақстан ұсынған идеялардың нақты нәтижесі.

Сонымен қатар Қазақстанның сыртқы саясатының маңызды бағыты – бітімгершілік қызмет. Ел халықаралық қауіпсіздік мәселелерінде тек декларативті ұстаныммен шектелмей, нақты іс-қимылдарға да қатысып келеді. Бұл бағыт ядролық қарусыздану идеясымен тығыз байланысты. Өйткені бейбітшілік пен қауіпсіздік – өзара ажырамас ұғымдар.

Қазақстанның ядролық қарусыздану жолындағы тәжірибесі – әлем үшін үлгі боларлық модель. Ол күшке емес, парасатқа сүйенген саясаттың тиімділігін дәлелдеді. Қазіргі геосаяси тұрақсыздық жағдайында бұл тәжірибе ерекше өзектілікке ие.

Иә, Қазақстанның ядролық қауіпсіздік саласындағы саясаты – ұзақ мерзімді стратегиялық ойлаудың, жауапкершіліктің және жаһандық ынтымақтастыққа ұмтылыстың нәтижесі. Ел таңдаған бейбіт жол тек ұлттық қауіпсіздікті нығайтып қана қоймай, бүкіл әлем үшін қауіпсіз болашақ қалыптастыруға бағытталған маңызды үлес болып отыр.