Гендерлік теңдік саласында оң өзгерістер бар

Қазақстандағы гендерлік теңдік мәселесі соңғы жылдары қоғамдық және мемлекеттік деңгейде кеңінен талқыланып келе жатқан өзекті тақырыптардың біріне айналды. Бұл бағыттағы ахуалды бағалау үшін түрлі халықаралық индекстер мен ұлттық статистикалық деректерге сүйену маңызды. Соңғы мәліметтерге қарағанда, елімізде гендерлік теңдікке қатысты белгілі бір ілгерілеу бар екені байқалғанмен, түйткілді мәселелер әлі де толық шешімін тапқан жоқ, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Халықаралық сарапшылардың бағалауынша, Қазақстан гендерлік теңдік деңгейі бойынша әлем елдерінің қатарында орташа позицияда тұр. 2023 жылғы гендерлік алшақтық индексінің нәтижесіне сәйкес, еліміз 146 мемлекеттің ішінде 62-орынға жайғасқан. Жалпы көрсеткіш 0,721 деңгейіне жетіп, алдыңғы жылдармен салыстырғанда өсім байқалған. Бұл көрсеткіш мемлекеттің гендерлік саясатты жүзеге асыру бағытында жүйелі жұмыс жүргізіп отырғанын аңғартады. Яғни білім беру, денсаулық сақтау және экономикалық қатысу салаларында белгілі бір нәтижелер бар.

Алайда ресми статистика мен халықаралық рейтингтердегі оң өзгерістерге қарамастан, қоғамдағы көзқарас біршама өзгерген. Әлеуметтік зерттеулер нәтижесі халықтың гендерлік теңдікке деген сенімі әлсіреп келе жатқанын көрсетеді. Мәселен, 2015 жылы қазақстандықтардың 81 пайызы ерлер мен әйелдердің құқығы тең деп есептеген болса, 2022 жылы бұл көрсеткіш 69 пайызға дейін төмендеген. Бұл қоғамда гендерлік мәселелерге қатысты алаңдаушылықтың артқанын білдіреді. Сонымен қатар теңсіздік бар деп санайтындардың үлесі де айтарлықтай өскен: бұрын әрбір жетінші адам осындай пікірде болса, бүгінде бұл көрсеткіш әрбір төртінші адамға жеткен. Әйелдердің 27 пайызы және ерлердің 22 пайызы елде гендерлік теңдік толық қамтамасыз етілмеген деп есептейді.

Еңбек нарығындағы жағдай гендерлік теңсіздіктің нақты көрінісін айқындай түседі. Соңғы деректер бойынша, Қазақстанда 4,3 миллион әйел еңбек етеді. Олардың басым бөлігі дәстүрлі түрде «әйелдерге тән» деп саналатын салаларда шоғырланған. Атап айтқанда, білім беру саласында 872,9 мың әйел жұмыс істейді. Сауда саласында – 866,9 мың, ауыл шаруашылығында – 453,1 мың, ал денсаулық сақтау жүйесінде – 406,9 мың әйел еңбек етеді. Бұл көрсеткіштер әйелдердің еңбек нарығында белсенді екенін дәлелдегенмен, олардың негізінен жалақысы салыстырмалы түрде төмен салаларда жұмыс істейтінін көрсетеді.

Ал табысы жоғары саналатын өнеркәсіп пен құрылыс секторларында әйелдердің үлесі әлдеқайда төмен. Бұл гендерлік сегрегация құбылысының сақталып отырғанын аңғартады. Яғни, еңбек нарығында ерлер мен әйелдердің кәсіби бағыттары айқын бөлінген, бұл өз кезегінде жалақы айырмашылығына және экономикалық теңсіздікке алып келеді. Сарапшылар мұны тек экономикалық факторлармен емес, сонымен қатар қоғамдағы қалыптасқан гендерлік стереотиптермен де байланыстырады.

Басқару жүйесіндегі жағдай да назар аударуды талап етеді. Мемлекеттік қызметте әйелдердің үлесі шамамен 55 пайызды қамтиды. Бұл – әйелдердің мемлекеттік секторда айтарлықтай белсенді екенін көрсететін жоғары көрсеткіш. Алайда осыған қарамастан, басшылық лауазымдарда олардың үлесі 39 пайыздан аспайды. Бұл «шыны төбе» деп аталатын құбылыстың бар екенін көрсетеді, яғни әйелдердің жоғары лауазымдарға көтерілуіне кедергі келтіретін жасырын тосқауылдар сақталған.

Саяси қызметтердегі әйелдердің үлесі одан да төмен – 10 пайызға да жетпейді. Бұл жағдай шешім қабылдау деңгейінде әйелдердің ықпалы әлі де шектеулі екенін дәлелдейді.

Құқық қорғау және адам құқығын қорғау саласындағы деректер де маңызды көрсеткіш саналады. Мәселен, бір жылдың алғашқы жартысында Адам құқықтары жөніндегі уәкілге әйелдер тарапынан 925 өтініш түскен. Бұл барлық өтініштердің 32,7 пайызын қамтиды. Шағымдардың басым бөлігі еңбек қатынастары, тұрғын үй мәселелері, әлеуметтік қамтамасыз ету және отбасы саласына қатысты болған. Бұл деректер әйелдердің құқықтық тұрғыда түрлі қиындықтарға жиі тап болатынын көрсетеді.

Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету бағытында мемлекет тарапынан да нақты шаралар қабылданып келеді. 2009 жылы қабылданған заң ерлер мен әйелдердің тең құқығы мен мүмкіндіктерін заң жүзінде бекітті. Кейінгі жылдары саяси реформалар аясында Парламентте әйелдер мен жастарға 30 пайыздық квота енгізілді. Бұл бастама әйелдердің саяси үдерістерге қатысуын арттыруға бағытталған маңызды қадамдардың бірі болды.

Сонымен қатар 2030 жылға дейінгі гендерлік саясат тұжырымдамасында бірқатар нақты мақсаттар айқындалған. Атап айтқанда, шешім қабылдау деңгейіндегі әйелдердің үлесін 30 пайызға жеткізу, сондай-ақ жалақыдағы гендерлік айырмашылықты азайту көзделген. Бұл міндеттерді жүзеге асыру елдегі гендерлік теңдікті нығайтуға ықпал етпек.

Дегенмен сарапшылар гендерлік теңсіздіктің негізгі себептерінің бірі ретінде қоғамдағы дәстүрлі көзқарастарды атап өтеді. Әйелдердің рөліне қатысты қалыптасқан ескі түсініктер олардың мансаптық өсуіне және қоғамдық белсенділігіне кедергі келтіреді. Мысалы, әйелдердің негізгі міндеті отбасы мен бала тәрбиесі деген түсінік әлі де кең таралған. Бұл олардың кәсіби дамуына теріс әсер етуі мүмкін.

Сондықтан гендерлік теңдікті қамтамасыз ету тек заңнамалық немесе институционалдық шаралармен шектелмеуге тиіс. Бұл бағытта қоғамдық сана мен мәдени құндылықтарды өзгерту де аса маңызды. Білім беру, ақпараттық саясат және қоғамдық диалог арқылы гендерлік стереотиптерді жою қажет.

Қорыта айтқанда, Қазақстанда гендерлік теңдік саласында оң өзгерістер бар екені сөзсіз. Халықаралық рейтингтердегі ілгерілеу, мемлекеттік бағдарламалар мен заңнамалық бастамалар бұл бағыттағы жұмыстың жүйелі түрде жүргізіліп жатқанын көрсетеді. Алайда еңбек нарығындағы теңсіздік, басқару жүйесіндегі дисбаланс және қоғамдағы алаңдаушылық бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін айқын аңғартады. Демек гендерлік теңдікке қол жеткізу үшін әлі де кешенді әрі ұзақ мерзімді саясат қажет.