ХХ ғасырда азайған халқымыз қайта көбейіп келеді

XX ғасыр Қазақстан үшін халық саны мен құрамына түбегейлі өзгерістер әкелген тарихи кезең болды. Ғасыр басында ел тұрғындарының негізгі бөлігі ауылдық жерде өмір сүріп, дәстүрлі шаруашылықпен айналысса, уақыт өте келе индустрияландыру мен урбанизацияның әсерінен халықтың қалаға шоғырлануы күшейді. Осылайша, ғасыр соңына қарай Қазақстан индустриялық сипаттағы қоғамға айналды, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Аталған өзгерістер кездейсоқ емес, ол кезеңдегі саяси және әлеуметтік-экономикалық үдерістердің тікелей нәтижесі еді. Патшалық Ресейдің қоныстандыру саясаты, XX ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыстар, кеңестік биліктің орнығуы, күштеп ұжымдастыру, ашаршылық жылдары, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс халықтың табиғи өсіміне де, көші-қон балансына да зор ықпал етті. Бұған қоса, өнеркәсіптік жобаларды іске асыру мақсатында сырттан жұмыс күші тартылып, тың және тыңайған жерлерді игеру барысында да халықтың этникалық құрылымы айтарлықтай өзгерді.

Әсіресе, 30-жылдар Қазақстан демографиясы үшін ауыр кезең болды. Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін салдарынан халық саны күрт азайды. Сол уақыттағы статистикалық деректер жалпы тұрғындар санының ғана емес, жекелеген этностардың да айтарлықтай кемігенін көрсетеді. Ал сырттан келген халық есебінен кейбір этникалық топтардың үлесі, керісінше, өсе түсті.

1939-1959 жылдар аралығы демографиялық тұрғыдан аса маңызды кезеңдердің бірі саналады. Бұл уақытта соғыс шығындары, күштеп қоныс аудару және көші-қон саясатының әсерінен жергілікті халықтың үлесі төмендеп, қазақтар өз елінде азшылық жағдайға жақындады. Мұндай өзгерістер ұлттық құрамға ұзақ мерзімді ықпал етті.

Соғыстан кейінгі кезеңде мемлекет демографиялық жағдайды тұрақтандыруға бағытталған шаралар қабылдады. Әлеуметтік инфрақұрылым дамытылып, білім беру мен денсаулық сақтау жүйесі кеңейтілді, тұрғын үй құрылысы жанданды. Сонымен қатар ана мен баланы қорғауға бағытталған әлеуметтік қолдау тетіктері енгізілді. Бұл саясат 60-жылдардың басында халық санының қарқынды өсуіне мүмкіндік берді.

Дегенмен кейінгі кезеңдерде әлеуметтік мәселелердің ушығуы демографиялық өсімге кері әсерін тигізді. Тұрғын үй тапшылығы, жұмыссыздық, медициналық қызметтің қолжетімділігінің төмендеуі сияқты факторлар табиғи өсімнің баяулауына себеп болды.

Тәуелсіздік жылдары демографиялық үдерістер жаңа сипат алды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін көші-қон бағыттары өзгеріп, бірқатар этностар тарихи отандарына қоныс аударды. Бұл құбылысты тек этносаралық қатынастармен ғана емес, экономикалық жағдайлармен де түсіндіру қажет.

Жалпы алғанда, Қазақстандағы демографиялық дамуды бірнеше кезеңге бөлуге болады. Алғашқы кезеңде (1920-1950 жылдар) халық саны негізінен көші-қон есебінен өзгерсе, кейінгі кезеңде табиғи өсімнің рөлі артты. Ал тәуелсіздік кезеңінде көші-қон үдерістері қайтадан негізгі факторлардың біріне айналды.

Тарихи демография мәселелерін зерттеу де уақыт өте келе жаңа деңгейге көтерілді. Кеңестік кезеңде көптеген мәлімет жабық болғандықтан, ғылыми зерттеулер шектеулі жүргізілді. Тек кейінгі жылдары ғана мұрағаттық деректерге қолжетімділік артып, демографиялық үдерістерге объективті баға беру мүмкіндігі пайда болды.

Зерттеу барысында халық санақтарының материалдары, статистикалық жинақтар мен мұрағат деректері негізгі дереккөз ретінде пайдаланылады. Дегенмен кейбір кезеңдер бойынша мәліметтердің толық болмауы зерттеуді күрделендіреді. Соған қарамастан, қолда бар ақпараттарды салыстырмалы талдау арқылы халықтың әлеуметтік және этникалық құрылымындағы өзгерістерді анықтауға болады.

Қысқасы, XX ғасырдағы Қазақстанның демографиялық дамуы тарихи оқиғалармен тығыз байланыста қалыптасты. Бұл үдерістерді жан-жақты талдау қазіргі демографиялық саясатты тиімді жүргізу үшін маңызды ғылыми негіз бола алады.

Ал соңғы дерекке жүгінсек, 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша, Қазақстан халқының саны 20 495 975 адамға жетті. Кейінгі бір жыл ішінде халық саны 212 576 адамға артқан. Осылайша, қазір қала халқы – 13 085 110, ауыл халқы – 7 414 712 адам болып тұр. Ең көп халқы бар өңірлер: Алматы қаласы (2,3 млн), Түркістан облысы (2,1 млн) және Астана қаласы (1,6 млн).

Статистика мәліметінше, 2026 жылдың басындағы демографиялық негізгі көрсеткіштер:

- жалпы халық саны: 20,5 млн адам.

- әйелдер: 10 479 139 (51,1%).

- ерлер: 10 020 683 (48,9%).

- этникалық құрам (қазақтар): 14 664 202 адам (71,5%).

Өңірлер бойынша халық саны (2026 жылғы 1 қаңтар):

- Алматы қаласы: 2 347 924 адам.

- Түркістан облысы: 2 148 658 адам.

- Астана қаласы: 1 638 233 адам.

- Алматы облысы: 1 596 331 адам.

- Шымкент қаласы: 1 293 648 адам.

Бұл ретте халықтың басым бөлігінің қалалық жерде тұратындығы (13 млн-нан аса адам) урбанизацияның қарқынды өсуін көрсетеді.