Астанада алғашқы Құрылтай сайлауының қорытындысы сарапшылар талқысына түсті

Бүгін Астанада «Сайлау-2026: қорытынды және жаңа саяси белес» атты сараптамалық платформаның отырысы өтті. Жиын алғашқы Құрылтай сайлауының нәтижелеріне және Қазақстанның саяси жүйесін одан әрі институционалдық трансформациялау мәселелеріне арналды, деп хабарлайды JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі. 

Платформаны Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырды.

Талқылауға қазақстандық және халықаралық саясаттанушылар, сайлау процестері жөніндегі сарапшылар, зерттеу орталықтарының өкілдері, қоғамдық бақылаушылар және саяси коммуникациялар саласының мамандары қатысты.

Платформаға қатысушылар 23 тамызда өткен сайлау жаңа Конституция күшіне енгеннен кейінгі алғашқы бүкілхалықтық дауыс беру әрі конституциялық реформаны іс жүзінде жүзеге асырудағы шешуші кезең болғанын атап өтті. Қазақстан азаматтары алғаш рет бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі шеңберінде партиялық тізімдер негізінде жаңа бір палаталы Құрылтайды тікелей сайлады.

Сараптамалық платформаның жұмысы екі тақырыптық сессияға бөлінді.

Саяси реформалар мен сайлау: сарапшылар бағасы

Бірінші сессия «Саяси реформалар мен сайлау: сарапшылар бағасы» тақырыбына арналды. Қатысушылар қоғамдық және халықаралық бақылау нәтижелерін, сайлау белсенділігінің динамикасын, науқанның ерекшеліктерін және оның елдің одан әрі саяси жаңғыруы үшін маңызын талқылады.

Сараптамалық талқылауды ашқан Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының директоры Жандос Шаймарданов жақында өткен сайлауды конституциялық реформаларды жүзеге асыру және Қазақстанның жаңа саяси-институционалдық модельге көшуінің кең ауқымды контексінде қарастыру қажет екенін атап өтті.

Жандос Шаймардановтың айтуынша, сайлаушылардың жоғары белсенділігі қазақстандық қоғамның Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси бағытын қолдауының жоғары деңгейін көрсетеді.

««Сайлаушылардың төрттен үш бөлігі жаңа Құрылтайды қалыптастыруға қатысты. Енді осы электоралдық таңдау жаңа Құрылтайдың жұмысында, заңнамалық басымдықтарда және саяси партиялардың күнделікті қызметінде қалай көрініс табатынын түсіну маңызды», — деді Жандос Шаймарданов.»

«Дауыс» қоғамдық бақылаушылар коалициясының төрағасы Төлеген Күнәділов өткен сайлауға қоғамдық бақылау тұрғысынан баға берді. Ол ел өңірлеріндегі сайлау процесіне жүргізілген мониторингтің негізгі нәтижелері, сайлаушылардың белсенділігі және дауыс беруді ұйымдастыру ерекшеліктері туралы айтты.

Сарапшы белгіленген сайлау рәсімдері мен стандарттарын сақтауға, сондай-ақ сайлаудың ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етудің маңызды тетігі ретінде қоғамдық бақылаудың рөлін арттыруға ерекше назар аударды.

Италияның Азия істері жөніндегі институтының Бас хатшысы Доменико Палмиери сайлау процесіне халықаралық тұрғыдан баға берді. Бұл — оның 2022 және 2023 жылдардағы науқандардан кейін Қазақстандағы сайлауға үшінші рет бақылаушы ретінде қатысуы.

Ол сайлаушылардың жоғары белсенділігін қазіргі науқанның негізгі көрсеткіштерінің бірі ретінде бағалады.

««70 пайыздан астам қатысу көрсеткіші азаматтардың сайлау процесіне белсенді араласқанын және қоғамның өкілді институттарды қалыптастыруға жоғары қызығушылық танытқанын көрсетеді. Салыстырмалы тұрғыдан алғанда, бұл көрсеткіш ерекше назар аударуға тұрарлық. Көптеген еуропалық елдерде азаматтардың сайлау процестеріне қатысу деңгейінің төмендеу үрдісі байқалады. Осы тұрғыдан Қазақстан сайлаушылардың саяси жұмылуының жоғары деңгейін көрсетіп отыр», — деді Доменико Палмиери.»

Талқылау барысында азаматтардың жоғары сайлау белсенділігіне ерекше назар аударылды.

Нархоз университетінің профессоры Андрей Казанцев 74 пайыздан асқан сайлауға қатысу көрсеткішін қоғамдық-саяси процестерге деген қызығушылық және азаматтардың елде жүріп жатқан өзгерістерге көзқарасы тұрғысынан бағалады.

Оның пікірінше, қазіргі сайлауды бір институционалдық тәртіптен екіншісіне өтудің кең ауқымды процесінің бір бөлігі ретінде талдау қажет.

««Біз парламент құрамының өзгеруін ғана емес, бір институционалдық тәртіптен екіншісіне өтуді байқап отырмыз. Жаңа конституциялық модель саяси партиялардың қоғам мен мемлекет арасындағы негізгі делдал ретіндегі рөлін күшейтеді. Енді партиялар бағдарламалардың мазмұны деңгейінде бәсекелесіп, елді дамытудың баламалы тәсілдерін ұсынып, нақты қоғамдық мүдделерді білдіруі тиіс», — деді Андрей Казанцев.»

Хадсон институтының аға ғылыми қызметкері Кен Мориясу өткен сайлауды әлемнің жетекші державалары арасындағы бәсекелестік пен қайшылықтардың күшеюі және Орталық Азияның стратегиялық маңызының артуымен сипатталатын кең геосаяси контексте қарастырды.

Оның бағалауынша, халықаралық жүйе трансформацияланып жатқан жағдайда мемлекеттің ішкі саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету және сонымен қатар теңгерімді сыртқы саяси бағыт ұстану қабілеті ерекше маңызға ие.

Бірінші сессияны қорытындылаған The Geneva Times бас редакторы, халықаралық қатынастар және адам құқықтары саласындағы сарапшы Муиз Вахабдин өткен сайлауды Қазақстанның одан әрі институционалдық дамуы тұрғысынан бағалады.

Оның пікірінше, демократиялық процесс тек дауыс беру күнімен шектелмейді. Оның тұрақтылығы қоғамдағы сенім деңгейіне, саяси өкілдік институттарының тиімділігіне және азаматтар мен мемлекет арасындағы сындарлы диалогтың тұрақты тетіктеріне тікелей байланысты.

Сарапшы жастарды саяси процестерге тартуға және жаңа ұрпақтың ел дамуына қатысу мүмкіндіктері туралы түсінігін қалыптастыруға ерекше назар аударды.

Бірінші сессияның қорытындысында сарапшылар сайлау Қазақстанның институционалдық трансформациясындағы маңызды кезең болғанын атап өтті. Жоғары сайлау белсенділігі мен саяси өкілдіктің дамуы қоғамдық сенімді нығайтуға, саяси институттардың тұрақтылығын арттыруға және елді одан әрі жаңғыртуға негіз қалыптастырады.

Сайлау науқаны: алғашқы қорытындылар мен жаңа белестер

«Сайлау науқаны: алғашқы қорытындылар мен жаңа белестер» атты екінші сессия дауыс беру нәтижелеріне, азаматтардың сайлаудағы таңдауына, саяси партиялардың стратегияларына және жаңа Құрылтайдың алдында тұрған міндеттерге арналды.

Сессияның модераторы — саясаттанушы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің проректоры-басқарма мүшесі Индира Рыстина.

Саясаттанушы, AmalBooks баспасының негізін қалаушы Бақытжан Бұқарбай қазіргі науқан биліктің жауапкершілігін, қоғамдық қатысуды және азаматтардың саяси субъектілігін күшейтуге негізделген конституциялық жаңарудан мемлекеттің жаңа архитектурасын іс жүзінде қалыптастыру кезеңіне көшуді білдіретінін атап өтті.

««Бір палаталы Құрылтай, оны қалыптастырудың жаңа жүйесі, вице-президент институты мен Қазақстан Халық Кеңесі өкілеттіктерді нақты бөлуге және өзара бақылауға негізделген неғұрлым теңгерімді билік архитектурасын қалыптастырады», — деді Бақытжан Бұқарбай.»

«Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры Андрей Чеботарев жаңа Құрылтайдың негізгі заңнамалық басымдықтарына тоқталды.

Оның бағалауынша, жүйелі міндеттердің бірі — ұлттық заңнаманы жаңа Конституцияның ережелері мен стандарттарына сәйкестендіру. Алдыңғы Мәжілістен мұраға қалған заңнамалық пакетпен қатар, Құрылтайда ұсынылған саяси партиялардың сайлауалды платформаларын іс жүзінде жүзеге асыру да маңызды бағыттардың бірі болмақ.

Сарапшы сот реформасын және жергілікті өзін-өзі басқаруды одан әрі дамытуды негізгі басымдықтардың қатарына жатқызды.

Философия, саясаттану және дінтану институтының бас директоры Айгүл Сәдуақасова сайлауалды таңдау логикасын талдап, науқан кезінде партиялар рейтингінің өзгеру динамикасын алдын ала дауыс беру нәтижелерімен салыстырды.

Ол қазіргі науқанның түбегейлі жаңа саяси жағдайда өткенін және бірнеше толқынды әлеуметтанулық зерттеулермен қатар жүргенін атап өтті.

«Әділет» партиясы көшбасшылық позицияда болғандықтан, негізгі интрига кейінгі орындардың бөлінуіне және қандай саяси күштердің 5 пайыздық сайлау межесін еңсеретініне байланысты болды. Сонымен қатар науқан барысында әлі нақты шешім қабылдамаған сайлаушылардың үлесі біртіндеп төмендеген.

Қазақстан қоғамдық даму институтының басқарма төрайымы Жұлдызай Ысқақова сайлау нәтижелерін пропорционалды жүйеге көшу және саяси партияларды одан әрі институционалдандыру тұрғысынан талдады.

««Пропорционалды жүйеге көшу саяси партияларды қоғамдық мүдделерді білдіретін негізгі институттар ретінде одан әрі нығайтуға алғышарттар жасайды. Жаңа модель партиялардың өздеріне — партиялық тізімдерінің сапасына, басшылық құрамының жаңаруына және кандидаттардың кәсібилігіне жоғары талаптар қояды. Түптеп келгенде, пропорционалды жүйенің тиімділігі жаңа Құрылтайдағы өкілдіктің сапасы мен кәсібилігі арқылы айқындалады», — деді Жұлдызай Ысқақова.»

Жасанды интеллект және сайлаудағы ақпараттық қауіптер

Талқылаудың жеке бөлігі сайлаудың ақпараттық өлшеміне арналды.

Талдау және мониторинг орталығының директоры Михаил Комиссаров сайлау науқанын ақпараттық қамтамасыз етудің негізгі қағидаттарының бірі саяси партиялардың бұқаралық ақпарат құралдарына тең қолжетімділігін қамтамасыз ету болғанын атап өтті.

Сарапшы партиялардың БАҚ-та көрінуіне тең жағдай жасалуы халықаралық бақылаушылар тарапынан тиісті бағасын алады деген үмітін білдірді.

««Қазіргі науқанның ең айқын ерекшеліктерінің бірі — сайлауалды коммуникацияларда жасанды интеллект технологияларының бұрын-соңды болмаған деңгейде қолданылуы. Бұл саяси коммуникация мүмкіндіктерін кеңейтіп қана қоймай, сонымен қатар жаңа ақпараттық тәуекелдерді, ең алдымен, дипфейктердің таралуына байланысты қатерлерді де көрсетті», — деді Михаил Комиссаров.»

ҚР Президенті жанындағы Дезинформацияға қарсы күрес орталығының басшысы Руслан Бекарсланов сайлау науқаны кезінде таралған жалған және манипуляциялық контентке жүргізілген талдау нәтижелерімен таныстырды.

Ол ақпараттық кеңістікті жүйелі бақылау үшін дезинформация дерекқоры құрылғанын, оның жалған ақпаратты таратудың негізгі түрлері мен тетіктерін анықтауға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.

««Ақпараттық кеңістікте дипфейк материалдары пайда болды. Сонымен қатар азаматтар арасында цифрлық және медиасауаттылықтың артып келе жатқанын байқап отырмыз. Пайдаланушылар манипуляциялық контенттің белгілерін барған сайын жақсы танып, таралып жатқан ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауға көшіп келеді», — деді Руслан Бекарсланов.»

Сараптамалық талқылау қорытындысында қатысушылар алғашқы Құрылтай сайлауы жаңа заң шығарушы органды қалыптастыру тетігі ғана емес, сонымен бірге жаңа конституциялық модельді іс жүзінде жүзеге асырудың маңызды кезеңі болғанын атап өтті.

Сайлау науқаны партиялық бәсекелестіктің, қоғамдық бақылаудың, саяси коммуникацияның және сайлаушылардың саяси процеске қатысуының жаңа форматтарын көрсетті.