«Көптеген әйел мен бала болды»: орыс офицері 1916 жылы 2 мыңға жуық қазақты тірідей өртегендерін жазған

Тарихи тақырыпта қалам тербеп жүрген Руслан Шынтас 1916 жылғы көтеріліске шыққан қазақтарды басуға қатысқан орыс офицерінің беймәлім естеліктерін көпшілікке ұсынды, деп хабарлайды JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі Caravan.kz-ке сілтеме жасап.

Жарияланған жазбада лейтенант Станиславскийдің «Түркістан қырғыздарын (қазақтарды) жуасыту» деп атаған естелігі сөз болады. Оның айтуынша, 1916 жылдың қыркүйегінде Қазан әскери округі штабынан жеделхат келіп, «соғыс көріп ысылған» офицер қажет екені ескертіледі. Станиславскийді Қазаннан Орынборға, одан әрі Ақтөбедегі гарнизонға жіберіп, полковник Солей оған көтерілісті «тыныштандыру» тапсырмасын жүктеген.

Офицердің баяндауынша, ол өзімен бірге 4 пулемет, шамамен 300-дей жаяу әскер ротасын және байланыс үшін 50-ге жуық казакты алып шыққан. Су мен консерві артылған 50 түйе де беріліпті. Естелікте 18 бен 36 жас аралығындағы ер адамдарды «жартылай мобилизация» тәртібімен жинау бұйрығы болғаны, оның «өте қиын жұмысқа» айналғаны айтылады.

Станиславский қазақ жасақтары керуенді алыстан аңдып, кейде 500-600 адамға дейін топтасып шабуыл жасағанын жазады. Ондай кезде отряд керуенді тоқтатып, түйелерді жатқызып, пулеметтен оқ жаудырғанын айтады. Оның айтуынша, оқтың «моральдық әсері» болғанмен, далада жаралылардың қалуының өзі «қорқынышты» көрініс екенін де еске алады.

Естеліктегі келесі бір эпизодта түн ішінде блиндаж маңында атыс шығып, қараңғыда жақындаған топтың «қырғыздар» екені айтылады. Лейтенант шабуылдан кейін 18 жауынгерінің өлгенін, тағы 30-ға жуық адамның пышақтан жараланғанын жазады. Бұдан соң ол картаға қарап, жақын маңдағы ауылға қарай қууға бел буып, ауылдағы үйлерге бомба тасталғанын келтіреді.

Офицердің мәліметінше, сол рейд барысында 20 шақты адам ұсталып, олардың ішінде «екі неміс нұсқаушысы» болған. Қалғандарының бірден атылғаны, ал немістерді Ақтөбеге жібергені туралы айтылады. Кейінгі бөлімде Әмудария маңына қарай қозғалып, негізгі әскердің сол жерге жиналуы керек болғаны баяндалады.

Естеліктің ең ауыр тұсы – Әмудария сағасына таяған кезең. Станиславский 17 қаңтарда өзенге жақындағанын, көтерілісшілердің ұзындығы 10-12 верст, ені 5 верстке созылған қамыс арасына тығылғанын жазады. Барлаушылар «кемі 40 мың адам бар» деп жеткізген. Офицердің айтуынша, екі күн бойы «жаудың көз алдында» тұрған кезде казактар бекеттерден өтпек болған 3 немісті тұтқындап, сол күні олардың атылғанын келтіреді.

20 қаңтарда қамысқа қарсы шабуыл жасалғаны, жасақ құрамында шамамен 4 мың жаяу әскер мен 500 атты әскер болғаны көрсетіледі. Бірақ қамыс ішінен оқ жауған соң, бөлімше шығынға ұшырап, кейін шегінуге мәжбүр болғанын айтады. Одан әрі өзеннің қарсы жағалауы алынған соң, көтерілісшілердің қоршауда қалғаны, қоршауды түнде бұзуға тырысқандардың «бірден атылғаны» туралы дерек келтіріледі.

27 қаңтарда лейтенанттың естелігінде «қамысты өртеу» туралы шешім қабылданғаны жазылады. Оның айтуынша, қамыс отқа оранып, ішіндегі адамдар жалынды сөндіруге тырысқанда, оларға жақындауға мүмкіндік берілмеген. Қашқан жұрт мұз арқылы арғы бетке өтпек болғанда, артиллерия мұзды атқылап жарып жіберген, көп адам суға кеткен.

Станиславский бұл қырғыннан 4 мыңға жуық адам өзеннен өтіп үлгергенмен, «арғы бетте пулеметпен толық жойылды» деп көрсетеді. Сондай-ақ 7 мыңға жуық адамның тұтқынға алынғаны, 3 мың адамнан тұратын шағын топтың қоршауды бұзып, солтүстікке қарай кеткені де айтылады. Естеліктегі ең жантүршігерлік сөйлемдердің бірі: «2 мыңға жуық адам қамыста тірідей өртенді. Өртенгендердің арасында көптеген әйел мен бала болды», - деген жолдар.

Жазба соңында тұтқынға түскендердің ішінде 30-ға жуық неміс және 16 қытай болғаны, олардың да атылғаны туралы мәлімет айтылады. Офицер қолға түскен қазақтардың ішінде 1 мыңға жуық әйел мен бала болғанын, оларды айдалаға тастап кеткенін жазады. Ал ер адамдардың Ақтөбеге айдалып, кейін Оңтүстік-Батыс майданына окоп қазуға жіберілгені баяндалады.

Бұл естелік 1927 жылы Болгарияның Перник қаласында эмиграцияда жүрген кезінде жазылғаны көрсетіледі. Қоғамда мұндай деректердің жариялануы 1916 жылғы көтеріліске қатысты тарихи жад, отарлық саясаттың салдары және жазалау науқандары туралы әңгімені қайта қозғайтыны анық. Дегенмен кез келген мемуар секілді мұндағы деректерді архивтік құжаттармен, басқа куәліктермен салыстыра зерттеу маңызды.