Романның толықтырылған екінші басылымы негізінде әзірленді
«Фолиант», Астана, 2026, 496 бет

 

 

Анықтамалық туралы

Бұл анықтамалық Ұларбек Дәлейұлының «Жошы хан» тарихи-деректі романының 2026 жылы «Фолиант» баспасынан шыққан толықтырылған екінші басылымы негізінде жасалды. Мақсаты – романның толық мәтінін алмастырмай, шығарманың сюжеттік желісін, негізгі кейіпкерлерін, тарихи оқиғаларын, географиялық кеңістігін және идеялық өзегін студенттер мен ізденушілерге түсінікті жүйемен ұсыну. Кітаптың өз аннотациясында шығарма Шыңғыс дәуірі мен оның тұңғыш ұлы Жошы ханның жорықтарын сөз ететіні, Жошының дүниеге келуінен өмірінің соңына дейінгі оқиғалар тарихи деректерге сүйене отырып баяндалатыны айтылады. Роман төрт бөлімнен, жиырма үш хикаядан және эпилогтан тұрады. Автор алғысөзінде басты ұстанымын «тарихи шындықтан ауытқымау» деп айқындайды және Нәсәуи, Ата-Мәлік Жувәйни, Ли Жычаң, Рашид ад-Дин, «Юан тарихы», Әбілғазы, Өтеміс қажы, Плано Карпини, Гильом де Рубрук, В.В. Бартольд, Зардыхан Қинаятұлы, Мұхтар Мағауин еңбектерін негізгі деректік арқау ретінде атайды.

Ескерту. Бұл мәтін романның мазмұнын ашық таныстыруға арналған. Хикаялардағы барлық детальды қайталамайды және көркем мәтіннің орнына жүрмейді. Әр бөлімде кітаптағы негізгі оқиға желісі ғана ықшамдалып берілді.

Романның композициялық құрылымы

 

I БӨЛІМ. МҰНАРЛЫ ОНАН

 

1-хикая. Есугейдің іңір әлетінде Батсайғұн бақсының тұлымын кесуі. Қоныстан жеткен хабарға Сарқы әулиенің көз жасын төгуі

 

Кітаптағы беті: 11-27.

Бірінші хикая романның тарихи кеңістігін Жошыдан әлдеқайда бұрын, Есугей баһадүр дәуірінен ашады. Онан, Хан-Кентай, Байкөл маңындағы көшпелі тайпалардың өзара қатынасы, қият, татар, меркіт, керей, найман тәрізді ірі ұлыстардың күш салмағы сипатталады. Қамбағай ханның татарлар қолына түсіп, шүршіт билігінде азаптап өлтірілуі қият жұртының кекке толы саяси жадын қалыптастырған оқиға ретінде беріледі. Есугейдің Өгелінді меркіт Еке-Чіледуден тартып алуы да кейінгі меркіт-қият жаулығының астарын құрайды. Осылайша автор Темужін дүниеге келер алдындағы сахараны тек табиғат көрінісі емес, кек, құдалық, ант, жайылым мен билік үшін күрес қайнаған күрделі саяси кеңістік ретінде көрсетеді.

Хикаяның негізгі драмасы Есугей мен татар қолбасылары Темужін-Үге, Қара-Бұқа арасындағы шайқасқа тіреледі. Сарқы әулие, Батсайғұн бақсы, Жанжын-бөрі, Тарғын-Бұрқы, Құрыл ноян тәрізді адамдар жорық кеңесіне қатысады. Батсайғұнның сатқындығы анықталып, ол дала заңы бойынша өлтірілмей, тұлымы кесіліп, елден аластатылады. Есугей татар қолын талқандап, Темужін-Үгені тұтқынға алады. Дәл сол сәтте Өгеліннің ұл туғаны туралы хабар жетеді. Жеңілген татар көсемінің есімі жаңа туған сәбиге ырымдап қойылып, ол Темужін аталады. Бұл көркем шешім кейінгі ұлы тарихтың бастауы ретінде беріледі.

Хикаяның идеялық қызметі – болашақ қаған мен кейінгі Жошы тарихының түп-тамырын ашу. Автор Онан дариясын халық жадын сақтаушы табиғи кейіпкер деңгейіне көтереді. Жеке адамдар өтіп кетсе де, өзен мен тау олардың кегін, антын, жеңісін және қайғысын үнсіз сақтап қалады. Сондықтан алғашқы хикая тұтас романға эпикалық тыныс береді: Жошы тарихы оның әкесінің өмірімен ғана емес, бірнеше буынға созылған дала тарихымен сабақтас екені айқындалады.

 

2-хикая. Есугейдің Тай шешенді ажалдан құтқаруы. Құдалықтан қайтқан батырдың есіл өмірмен қоштасуы

 

Кітаптағы беті: 28-46.

Екінші хикаяда Темужіннің балалық шағы мен оның Бөртемен тағдырласуы алдыңғы орынға шығады. Есугей баласын ертіп, қоңырат-олқонат еліне құда түсуге аттанады. Тай шешенмен жолығу, құдалық жөніндегі келісім және Темужінді қалыңдық ауылында қалдыру – кейінгі ұлы әулеттің отбасылық негізін қалыптастыратын оқиғалар. Бөрте әлі болашақ ханым ғана, алайда автор оны зерделі, сабырлы және отбасылық-саяси салмағы бар тұлға ретінде ерте таныстырады.

Хикаяның екінші жартысы күрт трагедиялық сипат алады. Есугей кері қайтар жолда татарлар отырған асқа кезігеді. Дала дәстүрін бұзбай дәм татқанымен, жау оны танып қояды. Уланған Есугей әрең еліне жетеді де, ұлыстың болашағына алаңдап, соңғы өсиеттерін айтады. Оның өлімі Темужін әулетін бір мезетте саяси тірексіз қалдырады. Есугейге бағынған рулардың ыдырап кетуі, тайжуыт ықпалының артуы және Өгелін бастаған отбасының жалғыз қалуы кейінгі күреске негіз болады.

Осы хикая арқылы романның басты моральдық желілерінің бірі пайда болады: билік мұрагерлікпен ғана келмейді, оны сақтап қалу үшін төзім, ерлік және саяси ақыл қажет. Әкесінің өлімі Темужіннің балалық дәуренін үзіп, оны ерте есейтеді. Сонымен бірге Есугейдің өлімі кейінгі Шыңғыс қағанның татарларға деген қатал қатынасының жеке-психологиялық себептерін де күшейтеді. Бөртемен құдалықтың басталуы мен әкенің қазасы қатар қойылып, болашақ өмірдің екі өзегі – отбасы мен күрес – бір хикаяда тоғысады.

 

3-хикая. Қорқонақ қойнауында азалы жоқтау есуі. Темужіннің Тергүне шоқысында қырылдақты састыруы

 

Кітаптағы беті: 47-67.

Үшінші хикая Есугейден кейінгі ең ауыр кезеңді суреттейді. Өгеліннің балалары мен Сөчигілдің ұлдары тайжуыттар тарапынан тасталып, бұрынғы билеуші әулет аштық пен қорлыққа түседі. Кеше ғана мыңғырған малы, қолдаушы руы бар шаңырақ енді өзеннен балық ұстап, тамыр қазып күнелтеді. Бұл кезең Темужін, Қасар, Белгүтай секілді балалардың мінезін шыңдайды. Автор олардың дене қуатын ғана емес, қорлықтан туған ішкі намысын да алдыңғы орынға шығарады.

Тарғытай қырылдақ Темужінді қауіпті мұрагер деп көріп, оны бірнеше рет қолға түсіруге тырысады. Темужіннің тұтқындалуы, одан қашып шығуы және Сорқын сары әулетінің көмегі – хикаяның шешуші желісі. Бұл эпизодта кейін қағанатта үлкен құрметке жететін Сорқын сарының адамгершілігі мен тәуекелі көрінеді. Темужін әлсіз жасөспірім емес, жағдайды бақылап, қашудың амалын таба алатын, адамды танитын жас тұлға ретінде қалыптасады.

Хикаяның атауындағы «Тергүне шоқысында қырылдақты састыру» – Темужіннің қорқыныштан арыла бастағанын білдіретін символдық кезең. Ол енді өз тағдырын өзгелердің шешіміне тапсырып қоймайды. Әкеден қалған билік әзірше жоқ, бірақ тірі қалудың өзі болашақ жеңістің алғашқы шартына айналады. Роман осы жерде қаған болуға апарар жолдың салтанаттан емес, жоқшылық, тұтқындық және қуғыннан басталғанын көрсетеді.

 

4-хикая. Белгүтайдың Қаратұмыт тауында арысқа түсуі. Өгеліннің Бұрқы-Ерекке сорға бола қонуы

 

Кітаптағы беті: 68-84.

Төртінші хикаяда Есугей әулеті біртіндеп еңсе көтереді. Темужіннің айналасына сенімді адамдар жиналып, отбасы бұрынғыдай қорғансыз күйден шыға бастайды. Белгүтайдың күш-қайраты, Қасардың мергендігі, Буыршы мен Желме тәрізді алғашқы серіктердің адалдығы жас Темужіннің болашақ билігінің тірегіне айналады. Көшпелі дүниеде жеке адамның ерлігі ру мен әулеттің саяси тағдырын өзгерте алатыны осы оқиғалар арқылы көрінеді.

Бөртемен некенің бекітілуі – хикаяның екінші маңызды желісі. Қоңырат көсемі Тай шешеннің қызы Бөрте Темужін әулетіне келіп, оның ең сенімді серігіне айналады. Бөртенің жасауындағы бұлғын ішік Тоғрыл ханға тарту етіледі. Бұл қарапайым сый емес, Есугей мен Тоғрыл арасындағы анда қатынасын жаңғыртып, Темужіннің керей билеушісімен саяси жақындасуына жол ашады. Осылайша отбасылық салт үлкен саяси одақтың құралына айналады.

Өгеліннің отбасы үшін қолайлы қоныс іздеуі, жер мен малды сақтау, ұлдарын бірлікте ұстау әрекеттері оның роман ішіндегі саяси рөлін күшейтеді. Автор Өгелінді тек ана емес, күйреген әулетті қайта жинаған тұлға ретінде көрсетеді. Төртінші хикаяның жалпы мазмұны – Темужіннің қайта көтерілуінің әлеуметтік іргетасын қалау. Оның артында анасының табандылығы, Бөртенің ақылы, бауырларының күші және алғашқы нөкерлерінің адалдығы бар.

 

5-хикая. Темужіннің көш жолында толғақ күтуі. Үш ұлыс жасағының Бүкір-кегерді қанға бояуы

 

Кітаптағы беті: 85-103.

Бесінші хикая Жошы тағдырының бастауын құрайтын ең маңызды тараулардың бірі. Меркіттер Есугейдің кезінде Өгелінді тартып әкеткен оқиғаның қарымтасын қайтарып, Темужін қонысына шабуыл жасайды. Бөрте қолға түседі. Темужін Тоғрыл хан мен Жамұқадан көмек сұрап, үш ұлыстың біріккен жасағы меркіттерге қарсы жорыққа шығады. Жорық әскери жеңіс қана емес, Темужін үшін отбасын қайтару, ал меркіттер үшін ескі кектің жалғасы ретінде суреттеледі.

Бүкір-кегердегі қанды шайқаста меркіт ұлысы ауыр жеңіліске ұшырайды. Тұтқындар, олжа және қырғын суреттері арқылы автор дала соғысының қаталдығын көрсетеді. Бөрте құтқарылады. Оның Жошыға жүкті болуы және меркіт қолында болған уақыт кейінгі ғасырларда күмән мен дауға айналған тақырып ретінде романға енгізіледі. Бірақ шығарма Бөртенің меркіт ішінде ұзақ болмағанын атап, Жошының заңды мұрагер ретіндегі орнын айқын көрсетуге ұмтылады.

Жошының дүниеге келуі соғыс пен көші-қон арасында өтеді. Оның атының өзі «жолшы», «қонақ», «жол үстінде туған» деген мағыналық ассоциацияға жақын қойылып, болашақ өмірінің жорық пен көшке толы боларына ишара жасайды. Осы хикаядан бастап романның негізгі кейіпкері дүниеге келеді. Бөртенің ана ретіндегі қайсарлығы, Темужіннің балаға деген ерекше ықыласы және айналадағы саяси күмәндер Жошының кейінгі психологиялық болмысының негізіне айналады. Ол туған сәтінен-ақ жеке тағдыр мен мемлекеттік саясат түйіскен тұлға болып шығады.

 

6-хикая. Темужіннің Сеңгірбұлақта хан тағына отыруы. Анттас андалардың жаулық шақыруы

 

Кітаптағы беті: 104-121.

Алтыншы хикаяда Темужіннің жеке сардардан дербес ханға айналу кезеңі бейнеленеді. Меркіт жорығынан кейін оның беделі артып, айналасына ру басылары мен нояндар жинала бастайды. Жамұқамен ұзақ жыл жалғасқан анда достығы да осы тұста саяси бәсекеге ұласады. Жайылым таңдау жөніндегі Жамұқаның астарлы сөзіне Бөртенің назар аударуы, Темужін тобының бөлек көшуі және сол көшке жаңа рулардың қосылуы – билік орталығының біртіндеп өзгеріп келе жатқанын көрсетеді.

1189 жылы Сеңгірбұлақ маңында Темужін ақ киізге көтеріліп, хан тағына отырады. Романда бұл рәсім ежелгі көшпелі дәстүрмен, бақсылардың жорасымен, Көк Тәңірі мен ата-баба аруағына сыйынумен суреттеледі. Таққа отыру салтанаты оның саяси билігін ғана емес, рухани заңдылығын да бекітеді. Жаңа ханның жанында Буыршы, Желме, Қасар, Белгүтай және басқа сенімді серіктер бар.

Бірақ хандықтың құрылуы бейбіт кезеңге әкелмейді. Жамұқа мен Темужін арасындағы бәсеке күшейіп, бұрынғы достық соғысқа бет алады. Тайсарының жылқы дауы, Құлын-тайшының жаралануы сияқты оқиғалар екі жақтың қарым-қатынасын одан әрі ушықтырады. Хикаяның басты идеясы – билікке көтерілген адамның бұрынғы жеке байланыстары саяси мүддеге бағынатыны. Темужіннің хан болуы оның жеңісі ғана емес, даладағы үлкен азаматтық қақтығыстың басталуы болып шығады.

 

7-хикая. Жошының айғыр жалында таң атыруы. Темулүн қазасының ханзаданы қайғыға батыруы

 

Кітаптағы беті: 122–140.

Жетінші хикаядан бастап Жошы дербес кейіпкер ретінде айқын көрінеді. Оның балалық шағы орда еркелігімен емес, ат үстіндегі тәрбие, аңшылық, садақ ату, үлкендердің саяси тартысын көру арқылы өтеді. Әкесі Темужін мен Жамұқа арасындағы соғыс, Тоғрыл ханның ықпалы және даладағы ұлыстардың бір-бірімен шайқасы жас ханзаданың дүниетанымын қалыптастырады. Жошы ерте жастан соғыстың даңқымен қатар оның қасіретін де көреді.

Хикаяда Темулүннің қазасы Жошының ішкі әлеміне ауыр соққы болып тиеді. Туысқа деген мейірім мен жаугершілік заманның қаталдығы бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Жошы қолына қару ұстайтын, ерлікке бейім болғанымен, адам өліміне салқын қарамайтын мінезімен ерекшеленеді. Бұл қасиет кейін оның тұтқындарға, бағынған қалаларға және қарапайым халыққа қатысты шешімдерінде үнемі қайталанады.

Сонымен бірге бұл хикаяда Темужіннің сыртқы беделі де өседі: шүршіт билігінің өкілдері оған атақ береді, Тоғрыл хан «Уаң хан» дәрежесін алады. Әке әлемдік саясатқа қарай көтеріле бастаған шақта, ұл да жеке тұлға болып жетіледі. Осы параллель романның негізгі композициялық тәсілдерінің бірі: Шыңғыс қағанның өрлеуі мен Жошының есейуі қатар жүріп отырады.

 

8-хикая. Мейірімді ханзаданың «Үш жорықтан» шет қалуы. Көшпенділер қолының таңғұттарды бетке алуы

 

Кітаптағы беті: 141-162.

Сегізінші хикая Жошының мінезін анықтайтын моральдық тартысқа құрылған. Ол ержүрек, айлалы сардар ретінде мойындала бастағанымен, беталды қырғынды құптамайды. Роман эпиграфының өзінде Жошының адам өлтіруді жаны сүймейтіні атап көрсетіледі. Бұл сипат кейін Шағатаймен арадағы негізгі айырмашылыққа айналады: біреуі бағындырудан кейін халық пен қаланы сақтауға ұмтылса, екіншісі қатал жазалау арқылы тәртіп орнатуды жөн көреді.

Темужіннің ірі жорықтарға әзірлігі, дала тайпаларын бағындыру және Таңғұт бағытына бет бұруы хикаяның тарихи аясын құрайды. Жошы кей жорықтардан шет қалса да, ордадағы әскери-саяси тәрбиеден тыс емес. Ол нояндармен, бауырларымен, әкесімен қарым-қатынаста өз пікірін қалыптастырады. Осы кезеңде оның болашақ ұлыс билеушісіне тән қасиеттері – сабыр, мейірім, жауынгерге деген қамқорлық, жау елдің қарапайым жұртын жау деп қабылдамау – айқындала түседі.

Хикая Жошының «мейірімді ханзада» бейнесін бекітеді. Бұл көркемдік шешім кейін Хорезм жорығында ерекше маңыз алады. Автор оның батырлығы мен гуманистік көзқарасын бір-біріне қарсы қоймайды: нағыз билеуші үшін жеңу ғана емес, жеңістен кейін елді ұстап қалу да маңызды деген идея алға шығады.

 

9-хикая. Онан бойында жаңа Ұлыстың шаңырақ көтеруі. Жошы қолының Орман жұртына бет алуы

 

Кітаптағы беті: 163-184.

Тоғызыншы хикая – Жошының алғашқы ірі дербес жорығына кіріспе. Шыңғыс қаған мемлекеттің әскери-әкімшілік жүйесін қалыптастырып, ұлдарына, нояндарға міндет бөліп береді. Жошыға солтүстік орман халықтарын бағындыру тапсырылып, оған тәжірибелі нояндар мен мыңдықтар қосылады. Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, Күй-Темір сияқты кейін Жошы ұлысының өзегіне айналатын адамдар осы жорықта қасында жүреді.

Жорық тек соғыс мақсатымен емес, жаңа кеңістікті саяси жүйеге қосу міндетімен беріледі. Жошы Саян, Енисей, Барғұжын-Тоқым сияқты күрделі табиғи аймақтарға бет алады. Құтұқа бек тәрізді жергілікті билеушілермен байланыс, жол көрсету, кей рулардың өз еркімен бағынуы және кейбірінің қарсылық көрсетуі орман жұртының біркелкі болмағанын байқатады. Жошы әр жерде қылышқа емес, келісімге жүгінуге тырысады.

Тараудың маңызы – Жошының әкесінің әскеріндегі ханзададан өз саясаты бар қолбасшыға айналуында. Оның маңына жиналған нояндар кейінгі ұлыстың басқарушы элитасының негізін құрайды. Роман осы жорық арқылы «Жошы ұлысы» идеясының алғашқы нышанын көрсетеді: жеке әскери қосын, тұрақты нояндар тобы, бағындырылған халықтар және ханзаданың дербес билік тәжірибесі қалыптаса бастайды.

 

10-хикая. Ханзада қолының Саян тауынан асуы. Тұңғыш ұлдың қаған алдында мерейі тасуы

 

Кітаптағы беті: 185-206.

Оныншы хикая орман жұртына жорықтың ең күрделі кезеңдерін қамтиды. Саянның қарлы асулары, Кем-Кемжүт, Енисей бойы, қоры тұмат пен қырғыздардың қарсылығы атты қол үшін табиғи кедергіге айналады. Қашы мергеннің жасағы қоршауда қалып, Жошы негізгі қолмен көмекке келеді. Қорғанысқа қолайлы таулы-орманды кеңістікте соғыс жүргізу үшін кәдімгі дала тактикасын өзгерту қажет болады. Арқанмен жартастан түсу, асу қамалын түнде басу, өзен мұзын жол ретінде пайдалану сияқты тәсілдер ханзаданың әскери тәжірибесін арттырады.

Қырғыз және орман бектерімен қатынаста Жошы тағы да келісім мен күшті қатар қолданады. Кейбір ел өз еркімен бағынса, Өребек-тегін тәрізді қарсыластар соғыс жолын таңдайды. Құтұқа бектің араағайындығы, Кет-Бұқа мен Күй-Темірдің елшілік қызметі, Бұқа ноянның айласы сияқты эпизодтар жорықтың тек бір адамның ерлігі емес, тұтас қолбасшылық жүйенің нәтижесі екенін көрсетеді.

Жорық аяқталған соң бағынған жұрт Жошыны хан ретінде көтеруге ұмтылады. Ол бұл мәртебені әкесінің рұқсатынсыз түпкілікті қабылдаудан тартынады. Осы тұста Жошының заңдылыққа деген құрметі байқалады. Сәтті жорықпен Ұлы Ордаға қайтқанда Шыңғыс қаған тұңғыш ұлын ерекше мадақтап, оның бағындырған жерлерін өз иелігіне береді. Бұл – Жошының жеке ұлысына апарар ең маңызды саяси қадамдардың бірі.

 

11-хикая. Жебе ноянның Тоқта бекті жазым етуі. Шағатайдың Таңғұт шегінде жаулыққа бекуі

 

Кітаптағы беті: 207-228.

Он бірінші хикая бірнеше жорық желісін тоғыстырады. Жебе мен Сүбітай меркіт көсемі Тоқта бек пен найман Күшіліктің ізіне түседі. Алтай, Ертіс, Марқакөл, Жетісу бағытындағы шайқастарда Тоқта бек қаза табады, оның ұлдары мен Күшілік батысқа шегінеді. Күшіліктің кейін Қарақытайды билеп, Жетісу мен Қашғар кеңістігінде жаңа саяси күшке айналуы романның батысқа қарай кеңейетін географиясын көрсетеді.

Сонымен қатар Шыңғыс қаған Таңғұтқа жаңа жорық әзірлейді. Жошы, Шағатай, Үгетай алдыңғы лекке тағайындалып, Буыршы, Борағұл, Арқай Қасар, Жетей және басқа нояндар үлкен қолды бастайды. Осы тұста Жошы мен Шағатай арасындағы мінез айырмашылығы барған сайын саяси жаулық сипат алады. Жошының тұтқындар мен бағынышты елдерге жұмсақ қатынасы Шағатайға әлсіздік болып көрінеді.

Хикая Шыңғыс империясының бір мезгілде бірнеше бағытта соғыс жүргізе алатын қуатын көрсетеді. Бір жақта меркіт пен Күшілік мәселесі шешіліп жатса, екінші жақта Таңғұт пен Жин майданы ашылады. Жошы осы алып әскери жүйенің ішінде тәжірибе жинап, бірақ біртіндеп өз көзқарасын айқындайды.

 

 

II БӨЛІМ. ТҰР-ҚОРҒАННЫҢ АРҒЫ БЕТІ

 

12-хикая. Жошының «Тәңір бұлағынан» су ішуі. Түс аянымен Таңғұт астанасын селге тоғытуы

 

Кітаптағы беті: 229-249.

Он екінші хикаяда Таңғұт жорығы кеңінен суреттеледі. Қуаң дала, Ғобы шөлі, су тапшылығы және қамалдар жүйесі көшпелі әскер үшін ерекше сынақ. Жошы ханзада алдыңғы қолда жүріп, Гау Лиңгүң бастаған таңғұт жасақтарымен шайқасады. Бір жекпе-жекте Бұқа мен Құнан ноянға қауіп төнгенде Жошының өзі араласып, Гау Лиңгүңді аттан түсіреді. Бұл эпизод оның қолбасшы ғана емес, тікелей майданға кіретін жауынгер екенін айқындайды.

Таңғұт астанасын қоршау барысында су арнасын пайдалану, бөгет салу және тасқын арқылы қорғанысты әлсірету тәсілдері көрінеді. Әскери инженерияның маңызы артып, шүршіт-қытай шеберлерінің білімі көшпелі атты қолдың шапшаңдығымен ұштасады. Романның атауындағы «Тәңір бұлағы» Жошының табиғатпен рухани байланысын, ал тасқын көрінісі соғыстың табиғатты да қаруға айналдыратын қаталдығын қатар береді.

Хикая Жошының соғыстағы беделін күшейтіп, оның маңындағы нояндардың өзара адалдығын көрсетеді. Құнан, Бұқа, Мүңгуір тәрізді адамдар тек қызметші емес, ханзаданың өмірін қорғауға дайын серіктер ретінде бейнеленеді. Кейін Жошы ұлысы құрылғанда осы әскери достық саяси тірекке айналады.

 

13-хикая. Жошының үш ірі қамалды алуы. «Қырық түмен аруақтың» Түлкі асуында қалуы

 

Кітаптағы беті: 250-267.

Он үшінші хикая Жин мемлекетіне қарсы жорықтағы ең ірі шайқастардың бірін суреттейді. Жошы, Шағатай және Үгетай оң қол әскермен Тайхаң бағытына жіберіледі. Қамалдарды кезекпен алу, тау асуларын иелену және негізгі армияға жол ашу міндеті ханзадаларға жүктеледі. Жошы үш ірі бекіністі алып, инженерлік және атты әскер тактикасын қатар қолданады.

Түлкі асуы – Ие-хулиңдегі шайқас романның көлемді соғыс көріністерінің бірі. Қалың шүршіт әскерімен беттескен көшпелі қол шапшаң маневр, садақ және жанкешті топтар арқылы басымдыққа жетеді. Автор кейінгі деректердегі орасан әскер санын көркем кеңдікпен береді, бірақ оқиғаның өзегінде саннан гөрі асу үшін талас, жасақтардың қырғынға түсуі және жеңістің өте ауыр құны жатыр.

«Қырық түмен аруақ» образы сол майданда қалған мыңдаған адамның қазасын символға айналдырады. Жошының жеңісі оның атағын өсіргенімен, соғыс оның дүниетанымына жаңа салмақ түсіреді. Бұл хикаядан кейін Жошы үлкен қалалар мен көп халықтың тағдырына жауап беретін деңгейге көтеріледі.

 

14-хикая. Тұңғыш ұлдың шүршіт астанасын өртке орауы. «Теке бұрқыл» түні Тұңғар қонысына оқ борауы

 

Кітаптағы беті: 268-287.

Он төртінші хикая Жин астанасы мен солтүстік майдандағы оқиғаларды аяқтай отырып, Жошының қайтадан орман жұрты бағытына бұрылуын байланыстырады. Жұңдудағы аштық, қоршау, өрт және қаланың күйреуі шүршіт мемлекетінің әлсіреуін көрсетеді. Үлкен империялық жеңіс бір мезгілде бейбіт халықтың ауыр қасіреті ретінде суреттеледі.

Кейін Жошы қырғыз және Тұңғар қоныстары бағытында қайта әрекет етеді. Өребек-тегіннің бағынудан бас тартуы, қысқы боран – «Теке бұрқыл» амалы және қар астындағы шабуыл хикаяға өзгеше табиғи драматизм береді. Кет-Бұқа мен Күй-Темірдің соңғы рет бейбіт келісім іздеуі Жошының күш қолданудан бұрын сөзге мүмкіндік беретін ұстанымын қайталайды.

Осы кезеңде Жебе ноян Күшілікті жойып, Қарақытай мемлекетінің күйреуіне жеткізеді. Жетісу, Талас, Қашғар бағыттарының қағанатқа қосылуы батысқа жол ашады. Хикая соңында Сартауыл – Хорезм дүниесімен сауда байланысының күшеюі байқалады. Осылайша шығыс соғыстарының аяқталуы романның ең үлкен тарихи арнасы – Хорезм жорығына табиғи өткел жасайды.

 

15-хикая. Керуеншілердің Отырар қаласында қырғын табуы. Тоғытайдың Ұлұғ Ордаға аман баруы

 

Кітаптағы беті: 288-310.

Он бесінші хикая Хорезм соғысының тікелей себебін баяндайды. Шыңғыс қаған мен Хорезмшах мемлекеті арасында сауда және елшілік байланыс орнатуға талпыныс жасалады. Қағанаттан шыққан ірі сауда керуені Отырарға жеткенде, қала билігі оны күдікпен қабылдап, көпестерді тұтқындайды. Қайыр хан мен Хорезмшах шешімінің салдарынан жүздеген керуенші өлтіріліп, тауар-мүлік тәркіленеді.

Қырғыннан аман қалған Тоғытай ұзақ әрі қауіпті сапармен Ұлы Ордаға жетуге ұмтылады. Оның жалғыз сапары арқылы роман соғыс алдында тұрған кеңістікті — Сайрам, Жетісу, Тәңіртау, шөлейт жолдар мен керуен бағыттарын — жеке адамның көзімен көрсетеді. Тоғытайдың серіктерін жерлей алмай кеткеніне күйзелуі, жолда аң аулап азық жинауы және қағанға хабар жеткізуді азаматтық міндет санауы тарауға адамдық салмақ береді.

Отырар оқиғасы бір қаланың қылмысы емес, мемлекетаралық қатынасты күйреткен шешім ретінде беріледі. Қаған көпестерді «өз адамдары» деп қабылдайды; сондықтан олардың өлімі жеке қорлық әрі саяси соғыс себебіне айналады. Хикая соңында үлкен соғыстың бұлты анық көрінеді: енді Шыңғыс қаған үшін Хорезмге аттану саудагерлердің кегін қайтару, елшінің құнын даулау және батыстағы қауіптің алдын алу мәселесіне айналады.

 

III БӨЛІМ. ӨТКЕЛСІЗ СЕЙХҰН

 

16-хикая. Ырғыз бойында Хорезмшах үрейінің ұшуы. Шыңғыс қолының Отырарды қоршауы

 

Кітаптағы беті: 311-331.

Он алтыншы хикая Отырар қырғынының хабарынан басталып, Ұлы Құрылтайда Хорезмге қарсы жалпы жорық жариялануымен жалғасады. Қағанаттың барлық әскери-өндірістік қуаты іске қосылады: ұсталар қару жасайды, инженерлер қамал бұзар құралдар әзірлейді, дәрігерлер мен шеберлер жұмылдырылады. Жорық тек атты қолдың шапшаң шабуылы емес, алдын ала ойластырылған мемлекеттік соғыс ретінде көрсетіледі.

Жошы бұған дейін меркіттерді қуып батысқа шыққан сапарында Хорезмшах Мұхаммедтің үлкен жасағымен Ырғыз маңында беттеседі. Сан жағынан басым қарсыласқа қарамастан, Жошы мен Сүбітай күштері шапшаң шабуылмен шах әскерін ауыр жағдайға түсіреді. Мұхаммед алғаш рет қағанат қолының нақты күшін сезініп, кейінгі үлкен соғыста ашық дала шайқасынан қашу саясатына көшеді. Бұл кездесу роман ішінде оның «үрейінің ұшуы» ретінде түсіндіріледі.

1219 жылғы негізгі жорық басталғанда әскер бірнеше бағытқа бөлінеді. Отырар қоршауға алынады, Жошы Сырдың төменгі ағысына, өзге ханзадалар мен нояндар басқа бағыттарға жіберіледі. Осы хикаядан бастап романның кеңістігі түгелдей қазіргі Қазақстан мен Орта Азияға ауысады. Отырар қабырғасы алдында тұрған қалың қол – бұрынғы барлық жорықтардың нәтижесінде шыңдалған империялық машинаның көрінісі.

 

17-хикая. Жошы қолының Иасы түбінде ғашықтық әуеніне елітуі. Батудың Баршынкентке дария суын бұруы

 

Кітаптағы беті: 332-351.

Он жетінші хикая Жошы қолының Сыр бойындағы қалаларды біртіндеп бағындыруын суреттейді. Ясы, Сығанақ, Женд, Баршынкент секілді қалалар әртүрлі тағдырға ұшырайды: кейбірі келісімге келеді, кейбірі қарсылық көрсетеді. Жошы бейбіт берілген жұртты сақтауға ұмтылады, ал елшіні өлтіру немесе қарулы қарсылық қатал жауапқа әкеледі. Бұл тарауда соғыс ережесі мен билеушінің жеке мінезі үнемі салыстырылып отырады.

Бату ханзада әкесінің жанында алғаш ірі әскери тәжірибе жинайды. Баршынкентті алу кезінде дария суын бұру секілді инженерлік амалға араласуы оның болашақ қолбасшылық бейнесіне кіріспе болады. Әке мен ұлдың қатар жүруі романның кейінгі жалғасы – Бату дәуіріне табиғи көпір жасайды.

Ясы маңындағы ғашықтық әуен, қала мәдениеті, базар мен діни орта суреттері әскери оқиғалардың арасындағы адамдық тыныс іспетті. Жошы далалық жауынгер ғана емес, қала мәдениетін түсінуге, жергілікті халықтың тұрмысын сақтауға тырысатын билеуші ретінде көрінеді. Осы қасиеті оның Сыр бойындағы жаңа иеліктерді болашақ ұлысының бөлігі деп қарағанын аңғартады.

 

18-хикая. Отырар мен Бұхараның опат болуы. Намазғақ қақпасының кісі өлігіне толуы

 

Кітаптағы беті: 352–376.

Он сегізінші хикая Хорезм жорығының ең қасіретті көріністерін біріктіреді. Ұзақ қоршаудан кейін Отырар құлайды. Қайыр ханның тағдыры, қаланың күйреуі және қорғанысқа қатысқан жасақтың қырғыны арқылы Отырар оқиғасының соңы беріледі. Одан кейін Шыңғыс қағанның Бұхараға бағыт алып, қаланы алуы баяндалады.

Бұхарадағы оқиғаларда автор соғыс салтанатын емес, бейбіт тұрғындардың күйзелісін алдыңғы орынға шығарады. Намазғақ қақпасы, қала ішіндегі өлік, босқындар мен тоналған дүние – жорықтың адамдық құнын көрсететін образдар. Қағанның әскери есептері мен қарапайым адамның қайғысы қатар беріледі.

Бұл хикая Жошының өзге ханзадалардан айырмашылығын да күшейтеді. Ол кейін өз иелігіне өтетін қалалардың толық қирауына қарсы; әсіресе Сыр бойы мен Хорезмнің экономикалық қуатын сақтаудың маңызын сезінеді. Сондықтан Бұхара мен Отырардағы апат оның Үргенішке қатысты ұстанымына психологиялық алғышарт жасайды.

 

19-хикая. «Әулие мазарындағы» ақ мысықтың аянышты өлімі. Жошының Үргеніш түбінде ірге бөлуі

 

Кітаптағы беті: 377-400.

Он тоғызыншы хикая романның негізгі отбасылық-саяси қақтығысын шегіне жеткізеді. Хорезмшах Мұхаммедтің күйреуі мен қашуы баяндалған соң, Жошы, Шағатай және Үгетай Үргенішті алуға бірігеді. Қала бай, халқы көп, қорғанысы мықты. Жошы бұл өлкеге болашақ иелігі ретінде қарайды және қаланы соғыссыз алуға барынша күш салады. Тоғытай арқылы жіберілген хатта берілсе, халықтың аман қалатыны ескертіледі.

Шағатай үшін мұндай сақтық артық жұмсақтық болып көрінеді. Ағайынды екі ханзада арасында бұрыннан бар реніш енді әскери басқару дауына айналады. Үргеніш қоршауы созылып, көп жасақ қаза табады. Қаған олардың келіспеушілігі туралы естіп, басшылықты Үгетайға береді. Жошы үшін бұл тек әскери емес, жеке қорлық. Ол әкесі мен інісінің өзіне сенімсіздік танытқанын сезінеді.

Үргеніш ақыры апатқа ұшырайды. Қала мен халықтың ауыр тағдыры Жошының ішкі күйзелісін күшейтеді. Осы тараудан кейін оның Ұлы Ордадан психологиялық алыстауы айқындала бастайды. Әкеге деген құрмет сақталғанымен, өз ұлысын жеке қалыптастыруға деген ұмтылыс күшейеді. Сондықтан «ірге бөлу» атауы тек әскери лагерьді бөлу емес, Жошының саяси тағдырының жаңа кезеңге өтуін де білдіреді.

 

IV БӨЛІМ. ОРДАМ ҚОНҒАН ҰЛЫТАУ

 

20-хикая. Жошы ханзаданың Қыпшақ даласына қайтуы. Дария бойында Сартауыл күнінің батуы

Кітаптағы беті: 401-420.

Жиырмасыншы хикая Хорезм жорығының соңғы кезеңін және Жошының Қыпшақ даласына бет бұруын қатар береді. Үргеніштен кейін ол өзінің бір түменін Жебе мен Сүбітайға көмекке жібереді. Құштай, Кете, Құтан сияқты нояндар бұл жасақты бастап, Кавказ бен батыс бағыттағы жорықтарға қосылады. Осы арқылы Жошы ұлысының әскери күші алғаш рет Еділден арғы кеңістікті барлауға қатысады.

Шыңғыс қаған Хорасан, Ауғанстан және Гиндукуш аймағындағы соғыстарын жалғастырады. Бамиан, Пәрван, Жәлел ад-Динге қарсы жорықтар, Шикі-Құтұқтың жеңілісі және қағанның оңтүстікке ұмтылысы үлкен империялық фон жасайды. Жошы болса Сыр бойына, кейін Дәшті Қыпшаққа қарай алыстайды. Бұл екі бағыт – әкенің оңтүстікке, ұлдың солтүстік-батысқа кетуі – олардың тағдыр жолдарының да бөлініп бара жатқанын символдайды.

Жошының Қыпшақ даласына қайтуы жеңілген адамның шегінуі емес. Керісінше, ол өзіне берілген кеңістікті мемлекеттік тұрғыдан ұйымдастыруға бет алады. Хорезм соғысының қанқұйлы тәжірибесінен кейін оның басты мақсаты – жаңа ұлыста тәртіп орнату, халықты тыныштандыру және сауда жолдарын қалпына келтіру.

 

21-хикая. Ұлы көш бұйдасын Өтүкеннен Қыпшақ даласына жалғауы. Қос ноянның Батыс Дәштіні қармауы

 

Кітаптағы беті: 421-441.

Жиырма бірінші хикая Жошы ұлысының нақты қоныстану кезеңін бейнелейді. Отырарда тыныстаған Жошы өзінің отбасы мен оған қарасты төрт мың түтінді шығыстан Қыпшақ даласына көшіріп әкелуді ұйымдастырады. Бұл жай ғана көш емес, жаңа саяси орталықтың қалыптасуы. Ұлы Ордадағы отбасылық, әскери және шаруашылық орта енді Ұлытау, Ертіс, Сыр бойына жалғасады.

Жошы Ұлытау мен Қыпшақ даласына орныға бастағанда, Жебе мен Сүбітай Кавказдан өтіп, аландар, қыпшақтар және Русь кінәздіктерімен шайқасады. Қалқа шайқасы осы ұзақ барлау-жорықтың шарықтау шегі ретінде беріледі. Романда Жошы жіберген түменнің бұл жорыққа қатысуы Батыс Дәштіге болашақ Бату жорығының жолын ашады.

Хикая екі тарихи қозғалысты біріктіреді: шығыстан батысқа көшкен Жошы ұлысы және одан әрі батысты барлаған Жебе-Сүбітай қолы. Нәтижесінде Жошы иелігі географиялық тұрғыдан ғана емес, стратегиялық мағынада да қалыптасады. Дешті Қыпшақ енді шет аймақ емес, империяның батысқа ашылған негізгі қақпасы болады.

 

22-хикая. Түркен-қатынның Намазғақ қақпасында зарлы жоқтау айтуы. Жошы ұлысында Ұлы Құрылтай өтуі

 

Кітаптағы беті: 442-461.

Жиырма екінші хикая соғыс қасіреті мен мемлекеттік құрылыс идеясын бір-біріне қарама-қарсы қояды. Бір желіде Хорезм әулетінің күйреуі, Түркен-қатынның қайғысы, Шыңғыс қағанның Самарқанд, Термез, Гиндукуш арқылы қайтуы көрінеді. Екінші желіде Жошы Қыпшақ даласында өз ұлысының ішкі тәртібін орнықтырады.

Ұлытаудағы құрылтайға түрлі ру-тайпа өкілдері, қалалар мен өңірлердің бектері жиналады. Жаңа ұлыстың шекарасы, салық, сауда жолдарын қорғау, әскери міндеттер және басқару тәртібі белгіленеді. Жошы билігі тек жаулап алынған жерге сүйенбейді; ол жергілікті қыпшақ, қаңлы және басқа тайпалардың келісімін алуға ұмтылады. Орда-Базар саяси орталық ретінде қалыптасады.

Бұл хикая Жошыны романның бастапқыдағы ханзада бейнесінен толыққанды мемлекет құрушы тұлғаға жеткізеді. Оның маңындағы Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, Күй-Темір сияқты нояндар енді тек жорық серігі емес, ұлыстың басқарушы тірегіне айналады. Әке құрған алып империяның ішінде тұңғыш ұлдың өз мемлекеттік кеңістігі пайда болады.

 

23-хикая. Жошының Қыпшақ даласына сауын айтуы. Есіл ханның Тәңір дәргейіне қайтуы

 

Кітаптағы беті: 462-482.

Жиырма үшінші хикая романның эмоционалдық және саяси шарықтау шегі. Жошы Ұлытаудағы ордасын нығайтып, Қыпшақ даласының ру-тайпаларын өз билігіне біріктіреді. 1224 жылғы ұлыс кеңесінде әр рудың таңбасы ақ туға түсіріліп, жаңа ұлыстың заңдары, салық және әскери міндеттері белгіленеді. Жошы өзін кең даланың иесі ретінде сезінсе де, Ұлы Ордадан алыстағанын, әкесін, шешесін және бауырларын сағынатынын іштей аңғарады.

Шағатаймен қарым-қатынасы түзелмейді. Жошының шақыруына інісі күдікпен қарайды. Әкеге бару және Таңғұт жорығына қатысу мәселелері де орындалмай қалады. Қаған ордасына Жошының аңға шығып, әмірді елемеді деген күмәнді хабарлар жетеді. Роман осы тарихи даулы мәселені әке мен ұл арасындағы психологиялық қашықтықтың өсуі ретінде береді.

1227 жылдың қыс соңында Жошы ұлдары Орда-Ежен мен Батуға, сондай-ақ Шайбанға болашақ міндеттерін айтып, ұлыс шетін бөліп тапсырады. Өзі қалған ғұмырын тыныш өткізгісі келетінін білдіреді. Аңға шыққан сапар оның соңғы сапарына айналады. Жошының қазасы Ұлытауды қара жамылдырады. Автор оның сүйегінің Қаракеңгір бойына жерленуін, кейін бұл маңның қасиетті Ұлы Қорыққа айналуын баяндайды.

Тарау Жошыны жеңімпаз қолбасшыдан гөрі елін құрған, бірақ ғұмыры ерте үзілген хан ретінде есте қалдырады. Оның тұлпарының иесін іздеп кісінеуі, халықтың «Ардақты Жошы хан» деп еске алуы және Кет-Бұқаның қаралы сапарға аттануы шығарманың лирикалық финалын жасайды.

 

Эпилог: Кет-Бұқаның қаралы сапары және Батуға қалған аманат

 

Эпилог Жошының қазасын Шыңғыс қағанға жеткізуге аттанған Кет-Бұқа тобының сапарынан басталады. Олар Балқаштың терістік жағасын бойлап, Тарбағатайдан асып, шөл арқылы Таңғұт жеріндегі қаған ордасына жетеді. Жошы өлімінің хабары қаған сарайына жай сөзбен емес, күй мен жыр арқылы жеткізіледі. Кет-Бұқа мен Күлүгетайдың жоқтауы әке жүрегіне ұл қазасын сезіндіреді. Осы эпизод қазақ фольклорындағы «Ақсақ құлан» сарындарымен үндеседі.

Қаған үшін Жошының өлімі жеке әкелік қасірет қана емес, империяның батыс бөлігінің болашағы мәселесіне айналады. Орда-Ежен, Бату және Шайбанды шақырып, олардың әкесінен қалған ұлыстағы орны айқындалады. Шыңғыс қаған Жошы тағына Батуды лайық деп табады және батысқа қарай кеңею міндетін соған жүктейді. Осылайша роман Жошы дәуірін аяқтап қана қоймай, Бату дәуіріне есік ашады.

Эпилогтың композициялық қызметі айрықша: Жошының өмірі аяқталғанмен, оның құрған ұлысы өмір сүре береді. Әкеден балаға, Жошыдан Батуға өтетін тарихи аманат кейінгі Алтын Орда тарихының бастауы ретінде беріледі.

 

 

Негізгі кейіпкерлер энциклопедиясы

 

Жошы хан

Романның басты тұлғасы. Бөрте мен Шыңғыс қағанның тұңғыш ұлы. Шығармада бала күнінен мейірімді, жауынгер, бірақ беталды қырғынды ұнатпайтын ханзада ретінде қалыптасады. Орман жұртына алғашқы дербес жорықтан бастап Таңғұт, Жин, Хорезм соғыстарында қол бастайды. Үргеніш мәселесінде Шағатаймен қақтығысып, кейін Дәшті Қыпшаққа оралып, Жошы ұлысын құрады. Ұлытау – оның мемлекеттік және рухани орталығы. Ұлдары Орда-Ежен, Бату, Шайбанға ұлыс шеттерін тапсырады.

Шыңғыс қаған

Жошының әкесі және романның екінші негізгі өзегі. Бала Темужіннен ұлы қағанға дейінгі жолы алғашқы бөлімдерде кең беріледі. Әкесінен айырылғаннан кейінгі қуғын, Жамұқамен тартыс, Тоғрыл ханмен одақ, 1206 жылғы қағанат құрылуы, Таңғұт, Жин және Хорезм жорықтары арқылы тұлғасы ашылады. Жошыға сенімі жоғары болғанымен, Үргеніштен кейінгі күдік пен Шағатаймен дау әке-бала арасына салқындық түсіреді.

Бөрте-қатын

Қоңырат көсемі Тай шешеннің қызы, Жошы, Шағатай, Үгетай, Төле және бес қыздың анасы. Романда отбасын сақтайтын, саяси астарды тез аңғаратын, Темужінге ақыл айтатын тұлға. Меркіт тұтқынынан құтқарылуы Жошының туу тарихымен тікелей байланысты.

Өгелін үжін

Шыңғыс қағанның анасы. Есугей өлгеннен кейін отбасының ыдырап кетпеуіне күш салып, балаларын аштық пен қуғыннан алып шығады. Романда әулетті қайта тұрғызған мықты ана және саяси тірек ретінде бейнеленеді.

Есугей баһадүр

Қият, Бартан баһадүрдің ұлы, Қабұл ханның немересі. Темужіннің әкесі. Татарлармен күресі, Өгелінді алып келуі, ұлын Бөртеге атастыруы және улануы романның алғашқы тарихи қабатын құрайды.

Шағатай

Жошының туған інісі. Тегеурінді, қатал және заң тәртібін жоғары қоятын ханзада. Жошының жұмсақтығын әлсіздік деп қабылдайды. Таңғұттан бастап Үргеніш қоршауына дейін ағасымен келіспеушілігі өсіп, кейін саяси күдікке ұласады.

Үгетай

Шыңғыс қағанның үшінші ұлы. Ағайын арасындағы дауда көбіне сабырлы араағайын ретінде көрінеді. Үргеніш қоршауында қаған оның қолына ортақ басшылық береді.

Бату

Жошының екінші ұлы. Романда жас ханзада ретінде Сыр бойы жорықтарына қатысады, Баршынкент оқиғасында әскери тәжірибе жинайды. Эпилогта Шыңғыс қаған оны Жошы ұлысының басты мұрагері және батыс жорығын жалғастыратын тұлға деп белгілейді.

Орда-Ежен

Жошының үлкен ұлы. Әкесінің соңғы өсиетінде Ертіс пен Ұлытау арасындағы шығыс қанатты күзету міндетін алады. Эпилогта күміс босағалы көк орда нышанымен көрсетіледі.

Жебе ноян

Руы бесұт. Шыңғыс қағанның төрт сырттанының бірі. Күшілікті жойып, Қарақытайды құлатады; Сүбітаймен бірге Кавказ, Дәшті Қыпшақ және Қалқа бағытындағы жорықтарға шығады. Жошымен майданда бірнеше рет қатар жүреді.

Сүбітай баһадүр

Руы ұраңқай, Желменің інісі. Ұзақ барлау-жорықтардың аса тәжірибелі қолбасшысы. Жебемен бірге Кавказ бен Дәшті Қыпшақты барлайды; кейін Бату жорығының бас сардары болатыны кітап соңындағы түсініктемеде айтылады.

Бұқа ноян

Жалайыр Мұқалы ноянның інісі. Тоғайлы жорығынан бастап Жошының ең сенімді батырларының бірі. Әскери кеңестерде белсенді, ханзаданың жанында ұзақ қалады және Жошы қайтыс болғаннан кейін Бату дәуіріне өтетін сабақтастықтың тірегі болады.

Құнан ноян

Руы кенегес. Темужін Жамұқадан бөлінгенде өз руын бастап келіп қосылған. 1206 жылдан кейін Жошының құзырына өтеді. Романда ханзаданың ең сенімді нояндарының бірі, жекпе-жек пен жорықта жанынан табылатын адал сардар ретінде көрінеді.

Мүңгуір ноян

Руы сижуыт. Жошыға берілген мыңған нояндардың бірі. Орман жұрты, Таңғұт және батыс жорықтарында көрінеді. Кейін Бату әскерінің оң қолында қызмет еткені кітап соңындағы түсініктемеде көрсетілген.

Кет-Бұқа

Найман ордасының жас жыршысы, кейін Жошының ақылшысы. Романда жорыққа қатысатын ноян әрі күйші-жыршы ретінде екі қырлы тұлға. Жошы өлімін Шыңғыс қағанға жеткізетін қаралы елшіліктің басында болады.

Күй-Темір

Керей ордасынан шыққан батыр. Жошы ұлысының қалыптасуына қатысқан сенімді нояндардың бірі. Жорықтарда елшілік, кеңес және әскери міндет атқарады.

Құтан ноян

Руы кеңгіт. Жошының адал нояндарының бірі. Кейін оның ұрпағының Елхан ұлысында қызмет еткені кітаптағы кейіпкерлер түсініктемесінде аталады.

Құштай

Руы үйсін, Борағұл ноянның немере інісі. Тәуекелшіл ерлігімен аты шыққан. Жошы берген таңдаулы түменді Жебе мен Сүбітайға жеткізетін қолбасшылардың бірі.

Тоғытай

Отырар қырғынынан аман қалып, қағанға хабар жеткізетін батыр. Кейін Жошының қасында тұрақты жүріп, елшілік және әскери тапсырмаларды орындайды. Оның тағдыры қарапайым жорықшының адалдығы мен төзімін көрсетеді.

Тоғрыл хан

Керей мемлекетінің билеушісі, Есугейдің андасы. Темужіннің хан тағына отыруына, ерте көтерілуіне әскери және саяси көмек береді. Кейін ара қатынас бұзылып, 1203 жылы күйрейді.

Жамұқа

Темужіннің андасы әрі басты саяси қарсыластарының бірі. Достықтың жаулыққа айналуы арқылы даладағы билік үшін күрестің трагедиясын көрсетеді.

Шикі-Құтұқ

Темужін татар жұртынан тауып, бауырына басқан бала. Кейін қағанаттың бас қазысы, заң жүйесінің тірегі. Хорезм жорығында Пәрван маңында Жәлел ад-Диннен жеңіліс табады.

Жәлел ад-Дин

Хорезмшах Мұхаммедтің жауынгер ұлы. Романда Хорезм мемлекеті күйрегеннен кейін де қарсылықты жалғастырған, Шыңғыс қағанның өзін үлкен жорыққа мәжбүр еткен батыл қарсылас.

Мұхаммед Хорезмшах

Хорезм мемлекетінің билеушісі. Отырар оқиғасына жауапты саяси шешімдерді қолдайды. Ырғыздағы кездесуден кейін Шыңғыс қолының қуатын сезіп, ашық далалық шайқастан жалтарған билеуші ретінде беріледі.

Қайыр хан

Отырар әмірі. Шыңғыс қаған жіберген сауда керуенін тұтқындап, өлтіру оқиғасының ортасында тұрған тұлға. Оның әрекеті Хорезм жорығына тікелей себеп болады.

 

 

Романның негізгі тақырыптары мен идеялық желілері

 

Жошының мемлекет құрушы бейнесі: Романның басты идеялық арқауы – Жошыны тек жаулап алушы ханзада емес, Дәшті Қыпшақта жаңа саяси кеңістік қалыптастырған мемлекет құрушы ретінде көрсету.

Әке мен ұл арасындағы байланыс: Шыңғыс пен Жошы арасында терең сүйіспеншілік, сенім және сонымен қатар империялық саясат туғызған күдік қатар жүреді. Үргеніш оқиғасы бұл қатынастың сын нүктесіне айналады.

Мейірім мен қаталдық: Жошының тұтқындар мен қалаларға жұмсақ қарауы Шағатайдың қаталдығына қарсы қойылады. Осы айырмашылық билеушінің адамгершілік өлшемі туралы сұрақ көтереді.

Дала мен қала: Онан, Саян, Ұлытау тәрізді дала-тау кеңістігі Бұхара, Отырар, Үргеніш секілді қалалармен алма-кезек беріледі. Көшпелі және отырықшы дүниенің қақтығысы ғана емес, өзара тәуелділігі де көрінеді.

Тарихи жады: Онан дариясы, Бұрғу/Бұрқан Қалдүн, Ұлытау, Қаракеңгір табиғат объектісі ғана емес, ұрпақ жадын сақтаушы кеңістік ретінде суреттеледі.

Соғыстың құны: Жеңіс эпикасымен қатар, қалалардың қирауы, тұтқын, босқын, өлім, қаралы жоқтау үнемі көрсетіледі. Шығарма соғыстың салтанатын ғана емес, адамдық құнын да еске салады.

Ұлыс және мұра: Роман соңында Жошыдан Бату мен Орда-Еженге өтетін саяси мұра кейінгі Алтын Орда дәуірінің бастауына айналады.

 

Романдағы негізгі оқиғалардың қысқаша хронологиясы

 

 

Оқырман мен студентке арналған 40 қысқа сұрақ-жауап

 

«Жошы хан» қандай жанрдағы шығарма?

Автор оны тарихи шындық пен дерекке сүйенген тарихи-деректі роман деп анықтайды.

Роман неше бөлімнен тұрады?

Төрт бөлімнен, 23 хикаядан және эпилогтан.

Романның негізгі кейіпкері кім?

Шыңғыс қағанның тұңғыш ұлы Жошы хан.

Оқиға Жошының тууынан бастала ма?

Жоқ. Роман Есугей дәуіріндегі саяси жағдайдан басталып, Жошының дүниеге келуіне тарихи алғышарт жасайды.

Жошының анасы кім?

Бөрте-қатын, қоңырат көсемі Тай шешеннің қызы.

Жошының туғанына байланысты даулы мәселе қалай берілген?

Роман Бөртенің меркіт тұтқынында ұзақ болмағанын көрсетіп, Жошыны Темужіннің заңды тұңғыш ұлы ретінде баяндайды.

Жошының негізгі мінезі қандай?

Ержүрек, мейірімді, адамдарды беталды қыруға қарсы, бірақ соғыс кезінде батыл әрі айлалы.

Жошының алғашқы дербес жорығы қайда?

Орман жұртына, Саян-Енисей-Барғұжын-Тоқым бағытында.

Жошыға ерген негізгі нояндар кімдер?

Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, Күй-Темір, Құтан, Құштай, Кете және басқалар.

Құнан қай рудан?

Кітаптағы түсініктемеде кенегес руынан деп беріледі.

Бату романда көріне ме?

Иә. Жас ханзада ретінде әкесінің жорықтарына қатысады және эпилогта Жошы ұлысының мұрагері ретінде айқындалады.

Шағатай мен Жошы неге келіспейді?

Олардың мінезі, соғысқа көзқарасы және Үргенішті алу тәсілі туралы пікірлері қайшы.

Үргеніш дауының мәні неде?

Жошы қаланы сақтағысы келеді, Шағатай қатаң шабуылды қолдайды. Ұзақ қоршау кезінде қаған басшылықты Үгетайға береді.

Отырар оқиғасы романда қалай түсіндіріледі?

Сауда керуенінің қырғыны және елшінің өлтірілуі Хорезмге жорықтың тікелей себебі ретінде беріледі.

Тоғытай кім?

Отырар қырғынынан аман қалып, Ұлы Ордаға хабар жеткізген және кейін Жошыға қызмет еткен батыр.

Жебе мен Сүбітайдың орны қандай?

Олар Шыңғыс қағанның батыстағы басты қолбасшылары; Жошы ұлысының болашақ батыс шекарасын барлауға жол ашады.

Қалқа шайқасы бар ма?

Иә, Жебе-Сүбітайдың Батыс Дәшті жорығы аясында баяндалады.

Жошы ұлысы қай жерде құрылады?

Романда Дәшті Қыпшақта, негізгі саяси-рухани орталығы Ұлытау болып қалыптасады.

Орда-Базар деген не?

Жошы ұлысының ордалық-саяси орталығы ретінде суреттелетін мекен.

Жошы Ұлытауды неге таңдайды?

Кең дала ортасындағы стратегиялық, жайылымдық және саяси қолайлылығы, сондай-ақ жаңа ұлысты біріктіретін орталықтық орны үшін.

Романның негізгі тарихи деректері қандай?

Рашид ад-Дин, Жувәйни, Нәсәуи, Ли Жычаң, «Юан тарихы», Карпини, Рубрук және басқа еңбектер.

Романда Бөрте қандай тұлға?

Саяси астарды түсінетін, отбасының бірлігін сақтайтын ақылды ханым және Жошының анасы.

Өгеліннің рөлі қандай?

Есугей өлгеннен кейін әулетті сақтап қалған күшті ана және саяси тірек.

Тоғрыл хан кім?

Керей билеушісі, Есугейдің андасы және Темужіннің ерте дәуірдегі басты одақтасы.

Жамұқа кім?

Темужіннің андасы, кейін билік үшін басты қарсыласы.

Кет-Бұқа романда не істейді?

Жошының ноян-ақылшысы әрі жыршы-күйші; эпилогта Жошының өлімін қағанға жеткізеді.

Жошы қалай қаза болады?

Романда 1227 жылғы қыстың соңындағы аң сапарынан кейін қайтыс болып, Ұлытау өңіріне жерленеді.

Жошының өліміне қатысты роман нақты бір нұсқаны таңдай ма?

Шығарма тарихи даулы мәселені көркем желімен байланыстырады; анықтамалық толық мәтіндегі көркем шешімді алмастырмайды.

Жошының қабірі қайда деп беріледі?

Қаракеңгір өзені бойындағы Ұлытау өңірі.

Шыңғыс қаған Жошыдан кейін кімді мұрагер етеді?

Эпилогта Жошы ұлысының тағына Батуды лайық деп көрсетеді.

Орда-Еженнің орны қандай?

Жошының үлкен ұлы, ұлыстың шығыс қанатына жауап беретін мұрагер.

Шайбанның орны қандай?

Жошының ұлдарының бірі; эпилогта жеке орда нышаны беріледі.

Романда қала мәдениеті қалай көрінеді?

Отырар, Ясы, Бұхара, Үргеніш, Жұңду сияқты қалалар сауда, дін, қолөнер және соғыс кеңістігі ретінде суреттеледі.

Роман тек соғыс туралы ма?

Жоқ. Отбасы, ант, ана тағдыры, билік, көш, сауда, дін, табиғат және мемлекеттік құрылыс желілері қатар жүреді.

Табиғаттың рөлі қандай?

Онан, Саян, Байкөл, Сейхұн, Ұлытау сияқты кеңістіктер кейіпкерлердің ішкі күйімен астасып, тарихи жад символына айналады.

Автор неліктен тарауларды «хикая» деп атаған?

Алғысөзінде Рашид ад-Дин мен Жувәйнидің баяндау үлгісіне сүйеніп, «тарау» орнына «хикая» атауын таңдағанын айтады.

Шығарманың басты идеясы қандай?

Жошының өмірі арқылы Дәшті Қыпшақта жаңа ұлыстың қалыптасуын және оның кейінгі қазақ даласының мемлекеттік тарихындағы орнын көрсету.

Романның финалы неге Батумен аяқталады?

Жошының мемлекеттік мұрасы үзілмейтінін және келесі тарихи кезеңді Бату жалғастыратынын көрсету үшін.

Студент романнан қандай тақырып зерттей алады?

Жошы тұлғасы, әке-бала қатынасы, Хорезм жорығы, Жошы ұлысының құрылуы, көшпелі әскери жүйе, ортағасырлық қала және дала қатынасы.

Бұл анықтамалық толық романның орнына жүре ме?

Жоқ. Ол іздеу, оқу және зерттеу үшін навигациялық құрал; көркем мәтіннің толық әсері тек романды оқығанда ашылады.

 

Ашық веб-бетке арналған қысқа энциклопедиялық мәтін

Ұларбек Дәлейұлының «Жошы хан» тарихи-деректі романы — Шыңғыс қағанның тұңғыш ұлы Жошының өмірі мен Дәшті Қыпшақтағы Жошы ұлысының қалыптасуын көркем және деректік негізде баяндайтын шығарма. Роман төрт бөлім, жиырма үш хикая және эпилогтан тұрады. Оқиға Есугей баһадүр дәуірінен басталып, Темужіннің билікке көтерілуі, Бөртенің тағдыры, Жошының дүниеге келуі мен ержетуі, Орман жұртына, Таңғұт пен Жин мемлекетіне жасалған жорықтар, Отырар оқиғасы, Хорезм соғысы, Сыр бойындағы қалалар, Бұхара мен Үргеніш трагедиясы, Жошының Дәшті Қыпшаққа оралуы, Ұлытауда жеке ұлыс құруы және 1227 жылғы қазасына дейін жалғасады. Шығармада Жошы соғыс өнеріне жетік, бірақ адамды беталды қыруға қарсы, бағынған елдің қалалары мен халқын сақтауға ұмтылған билеуші ретінде сипатталады. Оның Шағатаймен Үргеніш мәселесіндегі тартысы, әкесі Шыңғыс қағанмен күрделі қарым-қатынасы және Ұлытауда жаңа мемлекеттік орталық қалыптастыруы романның негізгі идеялық желілерінің бірі. Эпилогта Жошы қазасынан кейін оның ұлдары Орда-Ежен, Бату және Шайбанның орны айқындалып, Бату Жошы ұлысының саяси мұрасын жалғастырушы тұлға ретінде көрсетіледі.

Кітаптың өзінде аталған негізгі дереккөздер

·        Шихаб ад-Дин Мұхаммед ән-Нәсәуи – Жәлел ад-Дин өмірбаяны.

·        Ата-Мәлік Жувәйни – «Тарих-и жаһангушай» («Әлемді бағындырушының тарихы»).

·        Ли Жычаң – «Әулие Чаңчуннің батысқа сапары».

·        Рашид ад-Дин – «Жамиғ ат-тауарих».

·        «Юан тарихы».

·        Әбілғазы – «Түрік шежіресі».

·        Өтеміс қажы – «Шыңғыснама».

·        Плано Карпини және Гильом де Рубрук жазбалары.

·        В.В. Бартольд зерттеулері.

·        Зардыхан Қинаятұлы – «Қазақ мемлекеті және Жошы хан».

·        Мұхтар Мағауин – «Шыңғыс хан және оның заманы».

Анықтамалық романның толық мәтінін алмастырмайды.
Негізгі дерек: Ұларбек Дәлейұлы. «Жошы хан». Толықтырылған екінші басылым. Астана: Фолиант, 2026.