Елде инклюзивті қоғам қалыптасып келеді

Қазіргі заманғы қоғамның даму бағыты әрбір адамның жеке ерекшеліктеріне қарамастан, оның толыққанды өмір сүруіне мүмкіндік жасауға негізделеді. Бұл тұрғыда ерекше қажеттіліктері бар адамдарды қоғамға кедергісіз енгізу – инклюзия маңызды әлеуметтік және ғылыми бағыт ретінде қалыптасып отыр, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Инклюзия тек білім беру саласымен шектелмей, мәдениет, еңбек қарым-қатынастары және қоғамдық өмірдің барлық қырын қамтиды. Қазақстанда да бұл бағыт мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының біріне айналды.

Ғылыми зерттеулер инклюзивті орта мен сегрегациялық тәсілдердің тиімділігін салыстыра отырып, маңызды нәтижелер береді. Мәселен, 2024 жылы жүргізілген зерттеулер инклюзивті ортада білім алатын студенттердің психологиялық саулығы анағұрлым жоғары екенін көрсетеді. Ал тек ерекше қажеттіліктері бар адамдардан құралған топтарда, керісінше, психоэмоционалды жағдайдың төмендеуі байқалған. Бұл деректер инклюзивті ортаның адамның өзін-өзі бағалауына, белсенділігіне және жалпы психологиялық жай-күйіне оң әсер ететінін дәлелдейді.

Инклюзияның маңызы тек білім беру жүйесінде ғана емес, мәдени және әлеуметтік кеңістікте де айқын көрінеді. Зерттеулер көрсеткендей, ерекше қажеттіліктері бар адамдардың мәдени іс-шараларға қатысуы олардың қажеттіліктерін ескеру арқылы ұйымдастырылған жағдайда ғана тиімді болады. Сонымен қатар, бұл үдерісте тек олардың туыстарының емес, тікелей өздерінің пікірлерін ескеру аса маңызды. Бұл тәсіл нақты қажеттіліктерді анықтап, инклюзивті ортаны сапалы дамытуға мүмкіндік береді.

Жастардың инклюзияға деген көзқарасы да ерекше назар аудартады. Университет студенттері арасында жүргізілген зерттеулер олардың толеранттылық деңгейінің жоғары екенін және инклюзивті қоғам идеяларын қолдайтынын көрсетеді. Дегенмен бұл бағытта әлі де шешімін таппаған мәселелер бар, сондықтан жүйелі жұмыс жүргізу қажеттілігі туындайды. Инклюзияны дамыту – тек мемлекеттік саясат емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.

Инклюзивті қоғам құру үшін психологиялық-педагогикалық қолдау жүйесі маңызды рөл атқарады. Мамандардың пікірінше, ерекше қажеттіліктері бар балалардың басты мақсаты – қоғамға толық интеграциялану. Бұл үшін білім беру жүйесі олардың жеке ерекшеліктеріне бейімделуге тиіс. Ал мемлекет пен қоғам тарапынан жан-жақты қолдау қажет. Сонымен қатар сапалы білім беру, қолжетімді инфрақұрылым және психологиялық көмек көрсету инклюзияның тиімділігін арттырады.

Қазақстанда бұл бағытта айтарлықтай жұмыстар атқарылып жатыр. Қалаларда пандустар орнатылып, дыбыстық бағдаршамдар, лифтілер және арнайы жол белгілері енгізілуде. Бұл өзгерістер мүмкіндігі шектеулі жандардың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған. Дегенмен кейбір техникалық кедергілер, мысалы, жұмыс істемейтін лифтілер сияқты мәселелер әлі де бар. Сондықтан бұл бағыттағы жұмысты жетілдіру қажет.

Қоғамдық көзқарасты өзгерту де маңызды фактор саналады. Ерекше қажеттіліктері бар адамдарға тек көмек көрсету ғана емес, алдымен оларды тұлға ретінде қабылдау қажет. Қарапайым сыпайылық, өзара құрмет және түсіністік – инклюзивті қоғамның негізгі қағидалары. Сонымен қатар көмек көрсету кезінде алдымен рұқсат сұрау, арнайы құралдарды мақсатсыз пайдаланбау және қоғамдық ережелерді сақтау – мәдениетті қарым-қатынастың бір көрінісі.

Қазақстан Республикасының заңнамасында ерекше қажеттіліктері бар адамдардың құқығы қорғалған. Ел Конституциясы мен халықаралық құжаттар олардың тең құқығын қамтамасыз етеді. Дегенмен еңбек нарығына қолжетімділік, әлеуметтік бейімделу және кейбір қызметке қол жеткізу мәселелері әлі де өзекті болып отыр. Әсіресе, жұмысқа орналасу кезінде кейбір шектеулер мен қосымша талаптар олардың мүмкіндіктерін шектейді.

Қазір мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев әлеуметтік тұрғыдан осал топтарды қолдау мәселесіне ерекше назар аударып отыр. Оның айтуынша, ерекше қажеттіліктері бар азаматтарды қолдау – мемлекеттің басты міндеттерінің бірі. Соңғы жылдары әлеуметтік жәрдемақылардың ұлғаюы, балаларға арналған қолдау бағдарламалары және басқа да шаралар – осы бағыттағы нақты қадамдардың дәлелі.

Қазақстанда ерекше қажеттіліктері бар адамдардың саны 700 мыңнан асады. Бұл ел халқының елеулі бөлігін қамтиды. Сондықтан олардың өмір сүру сапасын жақсарту – стратегиялық маңызды міндет. Осы мақсатта әлеуметтік көмек, оңалту бағдарламалары, медициналық қызметтер және психологиялық қолдау жүйелері дамытылып жатыр.

Жалпы, инклюзия – бүкіл қоғамның мәдени деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіш. Қазақстанда бұл бағытта айтарлықтай жетістіктер жоқ емес, бар. Алайда әлі де шешуді қажет ететін мәселелер жеткілікті. Бұл ретте инклюзивті, әділетті және қолжетімді қоғамды мемлекет, қоғам және әрбір азамат бірлесіп әрекет еткен жағдайда ғана толыққанды құруға болады.