ЕҚЫҰ конференциясында Қазақстандағы сот тәуелсіздігі мен адам құқықтарын қорғау кепілдіктері айтылды

Варшавадағы конференцияда Қазақстанның сот жүйесіндегі реформалар таныстырылды. Қазақстанның жаңа Конституциясы адам құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін күшейтеді – Артур Ластаев

Қазақстан судьялардың тәуелсіздігін нығайтып, сот арқылы қорғану мүмкіндігін кеңейтуде – Артур Ластаев Судьялардың тәуелсіздігі, сот арқылы қорғану мүмкіндігі және адам құқықтарының конституциялық кепілдіктері Қазақстандағы құқықтық реформалардың негізгі бағыттарына айналды. Қабылданған шаралар туралы Қазақстандағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясының бесінші сессиясында айтты.

Судьяларды тағайындау, қызметінен босату және мансаптық өсу мәселелері Жоғары Сот Кеңесінің құзыретіне берілген. Ал соттардың қызметін қамтамасыз ету міндеті жеке мемлекеттік орган – Сот әкімшілігіне жүктелген. Артур Ластаевтың айтуынша, өкілеттіктерді осылай бөлу сот жүйесінің институционалдық тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған.

Судьялар да сот жүйесінің жұмысына қатысты мәселелерді судьялар қауымдастығының органдары арқылы шешуге қатысады. Бұл олардың қаржыландыруды бөлу, судьялардың біліктілігін бағалау және тәртіптік іс жүргізуді бастау мәселелеріне қатысуын қамтиды.

«Сот басшыларының судьялардың мансабына ықпал ету немесе оларды тәртіптік жауапкершілікке тарту тетіктері жоқ. Сонымен қатар судьялар нақты істер бойынша есеп бермейді. Судьялардың қолсұғылмаушылығы да маңызды кепілдіктердің бірі», – деді Артур Ластаев.

Ол жаңа Конституцияда бекітілген процестік кепілдіктерге де тоқталды. Кінәсіздік презумпциясы, өзіне қарсы айғақ бермеу құқығы және бір құқықбұзушылық үшін қайта жауапқа тартуға тыйым салу адам құқықтарына арналған бөлімде бекітілген. Сондай-ақ Конституция деңгейінде алғаш рет Миранда қағидаты айқындалған.

«Бұған дейін мұндай нормалар сот төрелігіне арналған бөлімде болған. Енді олар азаматтардың жеке құқықтарының жоғары деңгейдегі кепілдіктері ретінде бекітілді», – деді омбудсмен.

Сот арқылы қорғану мүмкіндігін кеңейту мақсатында кассациялық өндіріс те өзгертілді. 2025 жылдан бастап Қазақстанда кассациялық соттар жұмыс істейді. Шағымдар тараптардың қатысуымен өтетін сот отырыстарында алқалы құрамда қаралады. Бұрын қолданылған шағымды алдын ала жеке-дара қарау тәртібі жойылды.

«Азаматтар мен мемлекет арасындағы дауларды қарайтын әкімшілік әділет те өзін жақсы жағынан көрсетті. Соттарды толық цифрландыру және істерді автоматты түрде бөлу жүйесі сот арқылы қорғанудың қолжетімділігі мен әділдігін қамтамасыз ететін маңызды кепілдіктерге айналды», – деп атап өтті Артур Ластаев.

Құқықтық реформалар қоғамның заң шығару үдерісіне қатысуына да мүмкіндік береді. Заң жобалары арнайы ашық порталда жарияланып, азаматтар ұсынылған нормалармен таныса алады. Азаматтардың құқықтары мен міндеттеріне қатысты құжаттарды қарау кезінде қоғамдық кеңестер мен сарапшылар қауымдастығының қатысуы міндетті