Қазақстан әлеуметтік қорғауда Орталық Азияда көш бастады

Қазақстан халықты әлеуметтік қорғаумен қамту деңгейі бойынша Орталық Азияда бірінші орында тұр. Халықаралық еңбек ұйымының дерегіне сәйкес, елдегі әлеуметтік қорғаумен қамту көрсеткіші 94,3%-ға жеткен. Қазақстан адам дамуы индексі бойынша да өңірдегі ең жоғары нәтижеге ие. Сонымен бірге 2027 жылдан бастап әлеуметтік қолдау жүйесінде маңызды өзгерістер енгізіліп, бірқатар жәрдемақыны тағайындау кезінде отбасының материалдық жағдайы ескерілмек. Бұл мемлекеттік көмекті шын мәнінде мұқтаж азаматтарға бағыттауды көздейді, деп хабарлайды Janabastau.kz.

Қазақстан көрші елдерден алда

"Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) деректеріне" (https://ilostat.ilo.org/data/) сәйкес, Қазақстан Орталық Азиядағы бес елдің ішінде халықты әлеуметтік қорғаумен қамту деңгейі бойынша бірінші орында тұр.

ХЕҰ мәліметінше, Қазақстанда бұл көрсеткіш 94,3% деңгейінде.

Салыстыру үшін, Өзбекстанда әлеуметтік қорғаумен қамту деңгейі – 56%, Қырғызстанда – 42,9%, Түрікменстанда – 42,7%, ал Тәжікстанда – 34,1%.

Бұл көрсеткіш тек мемлекеттен тікелей ақшалай әлеуметтік төлем алып отырған азаматтарды ғана қамтымайды. Оған әлеуметтік сақтандыру жүйесіне жарна аударатын және түрлі әлеуметтік қорғау тетіктерімен қамтылған азаматтар да кіреді.

Демек, 94,3% көрсеткіші Қазақстандағы әлеуметтік қорғау жүйесінің халықтың басым бөлігін қамтитынын көрсетеді.

Қазақстан адам дамуы индексі бойынша да өңірде бірінші

Елдің әлеуметтік жағдайын бағалаудағы тағы бір маңызды көрсеткіш – Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы есептейтін Адам дамуы индексі.

"БҰҰ Даму бағдарламасының деректеріне" (https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_HDI_Table.pdf) сәйкес, Қазақстан 0,837 көрсеткішімен әлемдегі 193 ел мен аумақтың арасында 60-орында тұр.

Бұл – Орталық Азиядағы ең жоғары нәтиже.

Сонымен қатар Қазақстан адам дамуы деңгейі «өте жоғары» мемлекеттер санатына кіретін Орталық Азиядағы жалғыз ел болып отыр.

БҰҰДБ есебінде адам дамуы индексін есептеу кезінде үш негізгі көрсеткіш ескеріледі:

- халықтың өмір сүру ұзақтығы;

- білім деңгейі;

- халықтың табысы.

Бұл көрсеткіштер Қазақстанның өңірдегі басқа елдермен салыстырғандағы орнын аңғартады. Алайда халықаралық рейтингтердегі жоғары көрсеткіштер әлеуметтік салада шешімін күткен мәселе жоқ дегенді білдірмейді.

Сондықтан қол жеткізілген нәтижелерді сақтап қана қоймай, әлеуметтік қолдау жүйесінің тиімділігі мен әділдігін одан әрі арттыру маңызды.

Мемлекеттік көмек кімдерге беріледі?

Халықаралық ұйымдар әлеуметтік көмектің көлемімен қатар оның нақты мұқтаж азаматтарға қаншалықты дәл жететініне де назар аударады.

"Дүниежүзілік банктің бағалауынша" (https://documents1.worldbank.org/curated/en/099713202282422335/pdf/IDU15c61946a1a153142771b1ff1d0f0745dcae7.pdf), Қазақстандағы атаулы әлеуметтік көмекті (АӘК) алушылар мен олардың отбасы мүшелерінің 82,5%-ы елдегі табысы ең төмен 20% тұрғындардың қатарына кіреді.

Бұл атаулы әлеуметтік көмектің басым бөлігі шынымен де табысы төмен азаматтарға бағытталып отырғанын көрсетеді.

Алайда 2027 жылдан бастап жоспарланған өзгерістер әлеуметтік төлемдердің кеңірек тобына әсер етуі мүмкін.

Жаңа тәсіл бойынша кейбір жәрдемақыларды тағайындау кезінде отбасының әл-ауқаты мен материалдық жағдайы есепке алынбақ. Соның нәтижесінде қаржылық жағдайы жеткілікті деп бағаланған азаматтар жекелеген әлеуметтік төлемдерді ала алмауы мүмкін.

Өзгерістің негізгі мақсаты – мемлекеттік көмекті ең алдымен оған нақты мұқтаж отбасыларға бағыттау.

2027 жылдан бастап не өзгереді?

Жәрдемақыларды отбасының материалдық жағдайына қарай саралап тағайындау мемлекеттік әлеуметтік саясаттағы елеулі өзгерістің бірі болуы мүмкін.

Алайда жаңа тәртіпті енгізуде бірнеше маңызды мәселе бар.

Отбасының жағдайын қалай бағалайды?

Бірінші кезекте отбасының материалдық жағдайын барынша нақты анықтау қажет.

Мұқтаждық деңгейін есептеген кезде тек ресми табыс немесе азаматтың атына тіркелген мүлікпен шектелу жеткіліксіз болуы мүмкін.

Мәселен, бір отбасының жалғыз табысына қанша адам күн көретіні, қаражаттың қанша бөлігі емделуге жұмсалатыны немесе отбасында тұрақты күтімді қажет ететін адамның бар-жоғы да ескерілуі тиіс.

Тұрғын үй немесе автокөліктің болуы да әрдайым отбасының күнделікті қажеттіліктерін өтеуге жеткілікті қаржысы бар екенін білдірмейді.

Сондықтан азаматтардың материалдық жағдайын бағалайтын жүйе адамның нақты өмірлік ахуалын барынша толық қамтуы маңызды.

Сонымен қатар мемлекеттік ақпараттық жүйелердегі мәліметтердің уақтылы жаңартылып отыруы қажет.

Өйткені отбасының қаржылық жағдайы қысқа мерзім ішінде өзгеруі мүмкін. Азамат жұмысынан айырылуы, табысы азаюы немесе күтпеген шығындарға тап болуы ықтимал.

Мұндай жағдайда ескі мәліметтер негізінде қабылданған шешім адамның нақты әлеуметтік жағдайына сәйкес келмеуі мүмкін.

Ережелер халыққа түсінікті болуы керек

Екінші маңызды мәселе – жаңа тәртіптің ашық әрі түсінікті болуы.

Әрбір отбасы өзіне қандай өзгерістер әсер ететінін, жәрдемақы тағайындау немесе тағайындамау туралы шешімнің қандай деректер негізінде қабылданатынын және қандай әлеуметтік көмекке үміт арта алатынын алдын ала білуі тиіс.

Бұл әсіресе әлеуметтік төлемдерді ай сайынғы отбасы бюджетінің бір бөлігі ретінде есептеп отырған азаматтар үшін маңызды.

Жаңа ережелер туралы алдын ала әрі толық ақпарат беру отбасыларға 2027 жылдан кейін табысының қалай өзгеруі мүмкін екенін түсінуге және соған сәйкес қаржылық жоспарын жасауға мүмкіндік береді.

Қате шешімді қайта қарау мүмкіндігі болуы тиіс

Үшінші мәселе – әлеуметтік көмекке қатысты қабылданған шешімге жедел шағымдану және оны қайта қарату мүмкіндігі.

Материалдық жағдайды бағалау барысында азамат ұсынған мәліметтен де, мемлекеттік ақпараттық жүйелерден де қате кетуі ықтимал.

Мысалы, мемлекеттік базада азаматқа тиесілі емес мүлік көрсетілуі, бұрынғы табыс туралы дерек сақталып қалуы немесе отбасы әл-ауқат деңгейі бойынша қате санатқа енгізілуі мүмкін.

Осындай жағдайда азамат шешімді қайта қарату үшін бірнеше мекемені аралап, ұзақ уақыт жоғалтпауы керек.

Қателікті анықтау, дәлелдеу және түзету тәртібі барынша қарапайым әрі қолжетімді болғаны маңызды.

Басты мақсат – көмекті нақты мұқтаж адамға жеткізу

Халықаралық ұйымдардың деректері Қазақстанда әлеуметтік қорғау жүйесі халықтың басым бөлігін қамтып отырғанын көрсетеді.

"Халықаралық еңбек ұйымының мәліметі" (https://ilostat.ilo.org/data/) бойынша Қазақстан әлеуметтік қорғаумен қамту жағынан Орталық Азияда бірінші орында болса, "БҰҰ Даму бағдарламасының адам дамуы индексінде" (https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_HDI_Table.pdf) де өңірдегі ең жоғары көрсеткішке ие.

Ал "Дүниежүзілік банктің есебі" (https://documents1.worldbank.org/curated/en/099713202282422335/pdf/IDU15c61946a1a153142771b1ff1d0f0745dcae7.pdf) атаулы әлеуметтік көмектің негізгі бөлігі табысы төмен азаматтарға бағытталып отырғанын көрсетеді.

Ендігі маңызды кезең – 2027 жылдан бастап енгізілуі жоспарланған жаңа әлеуметтік қолдау тетіктері.

Бірқатар жәрдемақыны отбасының әл-ауқатына қарай тағайындау мемлекеттік көмекті анағұрлым нысаналы етуі мүмкін. Бірақ бұл жүйенің тиімділігі отбасылардың нақты жағдайын дұрыс бағалауға, ақпараттың ашықтығына және қате шешімдерді жедел түзету мүмкіндігіне тікелей байланысты болады.

Яғни мәселе әлеуметтік көмекті жай қысқартуда емес, мемлекет қолдауын оған шын мәнінде мұқтаж азаматқа дәл жеткізуде болмақ.