Адам өмірі – медицинаның ең үлкен өлшемі

Денсаулық сақтау саласындағы өзгерістер алдымен медициналық инфрақұрылымнан байқалады. Соңғы жылдары еліміздің көптеген өңірінде жаңа емханалар, медициналық пункттер, дәрігерлік амбулаториялар мен ауруханалар бой көтерді. 2023 жылдан бері алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсететін 655 жаңа нысанның салынуы осы жұмыстың ауқымын аңғартады. Бұған дейін тұрақты медициналық мекемесі болмаған екі жүзден астам ауылдың өз медициналық нысанына ие болуы да ауыл тұрғындары үшін маңызды өзгеріс, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Ауылдағы медицина мәселесінің маңызы ерекше. Қалада бірнеше мамандандырылған аурухана мен диагностикалық орталықтың болуы қалыпты жағдайға айналғанымен, шалғай елді мекендегі тұрғын үшін қарапайым дәрігерге қаралу үшін аудан немесе облыс орталығына барудың өзі үлкен мәселе болуы мүмкін. Жолдың алыстығы, уақыт пен қаржы шығыны кейде медициналық көмекті кейінге қалдыруға алып келеді. Сондықтан ауылға медицинаны жақындату – денсаулық сақтау саласының ғана емес, әлеуметтік саясаттың да маңызды бөлігі.

Осы бағытта ауылдық денсаулық сақтауды жаңғыртуға арналған жұмыстар жүргізіліп жатыр. Медициналық пункттер мен фельдшерлік-акушерлік пункттер салынып, дәрігерлік амбулаториялар ашылуда. Аудандық ауруханалар да біртіндеп жаңа деңгейге көшіп келеді. Биыл 32 аудандық аурухананы жаңғырту жұмыстарын аяқтау жоспарланып отыр. Мұндай өзгерістердің практикалық маңызы зор: бұрын күрделі тексеру немесе ем алу үшін облыс орталығына баруға тура келген пациент қажетті көмектің бір бөлігін өз ауданында ала алады.

Қазақстандағы медицинаның өзгеруі тек жаңа ғимараттармен өлшенбейді. Аурухана ішіндегі технологиялық мүмкіндік те жыл сайын артып келеді. Компьютерлік және магниттік-резонанстық томография аппараттары, ангиографиялық кешендер, цифрлық рентген жүйелері, эндоскопиялық құрылғылар, заманауи зертханалық жабдықтар мен күрделі операцияларға арналған медициналық техника отандық клиникалардың мүмкіндігін кеңейтіп отыр.

Бір кездері күрделі диагностика немесе жоғары технологиялық ем үшін шетелге шығу қажет болса, бүгінде мұндай қызметтердің едәуір бөлігі Қазақстанның өзінде көрсетіледі. Бұл әсіресе жүрек-қан тамырлары ауруларын емдеу, трансплантация, онкология және басқа да күрделі медициналық бағыттардан байқалады.

Кардиохирургияның дамуы – соның айқын мысалы. Қазақстандық дәрігерлер ашық жүрекке операция жасап, аортокоронарлық шунттау, жүрек қақпақшаларын ауыстыру сияқты күрделі оталарды орындап келеді. Аз инвазивті әдістердің қолданылуы да көбейіп, пациенттің операциядан кейінгі қалпына келу кезеңін жеңілдетуге мүмкіндік беруде.

Трансплантология саласында да отандық медицинаның мүмкіндігі кеңейді. Бүйрек, бауыр, жүрек және басқа да ағзаларды алмастыру бойынша операциялар жасалып келеді. Мұндай емнің артында тек хирургтің шеберлігі емес, донорлық жүйе, зертханалық диагностика, анестезиология, реанимация, иммунология және ұзақ мерзімді бақылау секілді көптеген бағыттағы мамандардың үйлесімді жұмысы тұрады.

Онкологияда да өзгерістер бар. Ауруды ертерек анықтау, заманауи сәулелік терапия, молекулалық диагностика, таргеттік ем және аз инвазивті хирургиялық тәсілдер пациенттердің ем алу мүмкіндігін арттырды. Бұл жерде алдын ала тексерудің рөлі ерекше. Скринингтік бағдарламалар арқылы кейбір қатерлі ауруларды алғашқы кезеңінде анықтауға мүмкіндік бар. Ал онкологияда уақыттың қаншалықты маңызды екені белгілі.

Медицинадағы тағы бір үлкен өзгеріс – цифрландыру. Қазір дәрігер қабылдауына интернет арқылы жазылу, электронды рецепт алу, медициналық ақпаратты цифрлық жүйеде сақтау және қашықтан кеңес алу секілді қызметтер көпшілікке таныс бола бастады. Телемедицина әсіресе шалғай ауылдар үшін маңызды. Себебі кей жағдайда пациенттің өзі жүздеген шақырым жол жүруінің орнына қажетті маманмен қашықтан кеңесе алады.

Жасанды интеллекттің медицинаға енуі де жаңа кезеңнің басталғанын көрсетеді. Компьютерлік алгоритмдер медициналық кескіндерді талдауға, белгілі бір өзгерістерді ерте байқауға және дәрігерге қосымша ақпарат беруге көмектеседі. Бұл технологияны дәрігердің орнына қоятын құрал ретінде емес, оның мүмкіндігін арттыратын көмекші ретінде қарастырған дұрыс. Соңғы шешімді адамның тәжірибесі, білімі мен кәсіби жауапкершілігі қабылдайды.

Денсаулық сақтау жүйесінің тағы бір маңызды бағыты – ана мен бала денсаулығы. Қазақстанда перинаталдық орталықтардың материалдық базасы жаңартылып, шала туған және денсаулығында күрделі мәселесі бар нәрестелерге көмек көрсету мүмкіндігі артты. Неғұрлым заманауи құрал-жабдық пен тәжірибелі маманның болуы қиын жағдайдағы ана мен балаға уақытында көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Инфаркт пен инсульт сияқты аурулар кезінде де медициналық көмектің жылдамдығы шешуші рөл атқарады. Сондықтан өңірлерде инсульт орталықтары мен жүрекке жедел араласу жасайтын мамандандырылған бөлімшелердің жұмыс істеуі маңызды. Мұндай жүйенің мақсаты – адамды ауруханаға жеткізумен ғана шектелмей, қажетті емді мүмкіндігінше қысқа уақытта бастау.

Әрине, медицинадағы жетістіктің артында ең алдымен адам тұр. Қандай заманауи аппарат орнатылса да, оны дұрыс пайдаланатын білікті маман болмаса, технологияның мүмкіндігі толық іске аспайды. Осы себепті медицина қызметкерлерін қолдау мәселесі де мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналды.

Әсіресе ауылдар мен маман тапшылығы байқалатын өңірлерге дәрігер тартуға көңіл бөлінуде. 2025 жылдың қорытындысы бойынша өңірлерге жұмысқа барған 1760 дәрігер мемлекеттік қолдау шараларына ие болған. Оның ішінде тапшы мамандықтар бойынша еңбек еткен 529 дәрігерге 8,5 миллион теңгеден біржолғы төлем берілген. Медицина қызметкерлерін қолдауға бағытталған жалпы қаражат көлемінің 4,5 миллиард теңгеден асуы да бұл бағыттың маңызын көрсетеді.

Маманның білімі үнемі жаңарып отыруы керек. Өйткені медицинада бірнеше жыл бұрын қолданылған әдістің орнына бүгін мүлде басқа технология келуі мүмкін. Сондықтан дәрігерлер мен медицина қызметкерлерінің біліктілігін арттыруға да жағдай жасалып отыр. Өткен жылы шамамен 24 мың медицина қызметкерінің бюджет қаражаты есебінен білімін жетілдіріп, қайта даярлаудан өтуі – осы жұмыстың бір көрінісі.

Дәрігер еңбегін бағалау тек жалақымен немесе материалдық қолдаумен шектелмейді. Қоғамдық құрмет те маңызды. Денсаулық сақтау саласындағы үздік мамандардың республикалық деңгейде марапатталуы, «Үздік маман» байқауының өткізілуі және жоғары кәсіби жетістіктері бар дәрігерлерге мемлекеттік деңгейдегі құрметтің көрсетілуі осы мамандықтың қоғамдағы орнын айқындай түседі.

Сонымен бірге медицина қызметкерлерінің қауіпсіздігі мәселесі де назардан тыс қалмауы керек. Дәрігерге немесе жедел жәрдем қызметкеріне күш көрсету – бір адамның ғана құқығын бұзу емес, тұтас медициналық қызметтің қалыпты жұмысына қауіп төндіреді. Сондықтан медицина мамандарының құқықтық қорғалуын күшейту де саладағы маңызды өзгерістердің бірі болып отыр.

Дегенмен денсаулық сақтау жүйесінде барлық мәселе шешілді деуге әлі ерте. Кейбір өңірлерде дәрігер тапшылығы сезіледі. Әсіресе анестезиолог, реаниматолог, хирург, онколог, педиатр және акушер-гинеколог сияқты мамандарға қажеттілік жоғары. Бұл мәселе тек маман санын көбейтумен шешілмейді. Жас дәрігердің белгілі бір өңірде ұзақ уақыт жұмыс істеуіне қолайлы жағдай жасау, тұрғын үй, кәсіби даму және әлеуметтік орта мәселелерін қатар қарастыру қажет.

Материалдық базаға қатысты түйткілдер де бар. Жаңа ауруханалар салынып жатқанымен, кейбір медициналық мекемелерге жөндеу жұмыстары мен жаңа жабдықтар қажет. Демек, жаңғырту бір реттік науқан емес, үздіксіз жүретін процесс болуы тиіс.

Дәрігердің уақытын алатын қағазбастылықты азайту да маңызды. Медицина қызметкерінің негізгі міндеті – пациентке көмек көрсету. Егер оның жұмыс уақыты есеп, анықтама және қайталанатын құжаттарды толтыруға тым көп кетсе, бұл медициналық қызметтің тиімділігіне әсер етеді. Сондықтан цифрлық жүйелердің басты мақсаты тек жаңа технология енгізу емес, дәрігердің уақытын пациентке қайтару болуы керек.

Ал медицинаның болашағына келсек, алдағы кезеңде адам мен технологияның байланысы бұрынғыдан да күшейе түседі. Роботтандырылған хирургия, генетикалық зерттеулер, жасанды интеллект, қашықтан бақылау, цифрлық диагностика және жеке адамға бейімделген емдеу тәсілдері медицина тәжірибесіне біртіндеп еніп жатыр.

Бірақ болашақ медицинасы қанша жерден технологиялық болғанымен, оның өзегінде адам қалуы тиіс. Себебі медицинаның түпкі мақсаты – аппарат санын көбейту немесе цифрлық жүйелерді жетілдіру емес, адамның өмірін сақтау және оның денсаулығын жақсарту.

Осы тұрғыдан алғанда алғашқы медициналық көмекке көңіл бөлу ерекше маңызды. Ауруды асқынған кезде емдегеннен гөрі, оның алдын алған әлдеқайда тиімді. Скрининг, вакцинация, тұрақты тексеруден өту, дұрыс тамақтану, дене белсенділігі және салауатты өмір салты – денсаулық сақтау жүйесінің болашағындағы маңызды бағыттар.

Медицина қызметкерінің еңбегін бір ғана көрсеткішпен бағалау мүмкін емес. Кейде оның жұмысының нәтижесі статистикадан көрінбейді. Бір баланың өмірін сақтап қалу, егде адамның дер кезінде диагноз алуына себеп болу, ауыр науқастың қайтадан отбасына оралуына мүмкіндік жасау – дәрігер еңбегінің ең үлкен нәтижесі.

Жедел жәрдем жүргізушісінен бастап хирургке дейін, мейіргерден зертхана маманына дейінгі әр қызметкер осы үлкен жүйенің бір бөлшегі. Бір буынның жұмысы дұрыс ұйымдастырылмаса, екіншісінің нәтижесіне де әсер етеді. Сондықтан денсаулық сақтау саласының жетістігі – жекелеген дәрігердің ғана емес, мыңдаған адамның ортақ еңбегінің нәтижесі.

Медицина қызметкері күні де осы еңбектің қадірін еске салатын ерекше күн. Бұл – ақ халатты мамандарға жай ғана кәсіби мерекемен құттықтау айтатын уақыт емес, олардың күн сайын қандай жауапкершілікті арқалап жүргенін түсінуге мүмкіндік беретін сәт.

Дәрігер үшін ең үлкен марапат кейде марапат қағазы немесе атақ емес. Ол – ауруханадан аяғымен шығып бара жатқан пациент, баласының дүниеге аман келгенін көрген ата-ана, ауыр дерттен кейін өмірге қайта оралған адам. Өйткені медицинаның ең басты өлшемі – сақталған адам өмірі.

Қазақстан медицинасы жаңа технологияға, жаңа ғимаратқа және жаңа әдістерге қарай қадам басып келеді. Бірақ оның ең басты құндылығы өзгермейді. Ол – адамға деген жауапкершілік. Ал адам өміріне деген жауапкершілік бар жерде медицинаның дамуына да, болашағына да жол бар.