Әкелер одағы Қазақстанда энергетикалық сусындарға толық тыйым салуды талап етеді
Фото интернеттен
Энергетикалық сусындар көптеген қазақстандықтардың күнделікті өмірінің үйреншікті бөлігіне айналды. Оларды мектеп оқушылары, студенттер, жүргізушілер, кеңсе қызметкерлері және басқа да мамандық иелері шаршағандықты, ұйқының қанбауын және жоғары жұмыс жүктемесін жеңу үшін тұтынады, деп хабарлайды JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.
Алайда қысқа уақытқа сергектік сыйлағанымен, мұндай сусындардың артында қоғам мен мемлекет тарапынан ерекше назар аударуды қажет ететін денсаулыққа қатысты қауіптер жасырын болуы мүмкін. «Әкелер одағы» РҚБ Қазақстанда энергетикалық сусындарды өндіруге, коммерциялық мақсатта әкелуге, көтерме және бөлшек саудада сатуға, соның ішінде интернет арқылы сатуға және жеткізуге толық тыйым салу туралы бастама көтерді. Қоғамдық бірлестік өкілдерінің пікірінше, қолданыстағы шектеулер мәселені толық шешпейді. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда энергетикалық сусындарды 21 жасқа толмаған адамдарға сатуға тыйым салынды, ал 2026 жылдан бастап бұл өнімдерге акциз салығы енгізілді. Бұл шаралар нарықты реттеу бағытындағы белгілі бір қадамдар болғанымен, энергетикалық сусындардың ересек тұтынушылардың денсаулығына ықтимал әсерін жоймайды.
«Бізді энергетикалық сусындарды үнемі тұтынудың ұзақ мерзімді салдары қатты алаңдатады. Әңгіме бедеулік, қатерлі ісік, жас кездегі инфаркт және өмір сүру ұзақтығының қысқару қаупі туралы болып отыр», – делінген «Әкелер одағы» республикалық қоғамдық бірлестігі төрағасының орынбасары Күзембай Бекдайыр Нығметұлының бейнеүндеуінде.
Энергетикалық сусындар – жай ғана сергітетін сусын емес
Негізгі алаңдаушылық тудыратын мәселе – олардың құрамындағы кофеин мен басқа да ынталандырушы заттардың жоғары мөлшері. Ғылыми зерттеулер энергетикалық сусындарды тұтыну қан қысымының жоғарылауына және жүректің электрлік белсенділігінің өзгеруіне әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Атап айтқанда, 2024 жылы Nutrition Reviews журналында жарияланған 17 рандомизацияланған зерттеудің мета-талдауы энергетикалық сусындарды тұтынғаннан кейін ересектердің қан қысымы жоғарылайтынын анықтаған. Тағы бір маңызды мәселе – қант мөлшері. Көлемі шамамен 400 мл болатын кейбір сусындардың бір құтысында 100 грамға жуық қосылған қант болуы мүмкін. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған тәуліктік бос қант тұтыну мөлшерінен әлдеқайда жоғары.
Қантты шамадан тыс және үнемі тұтыну семіздікке, зат алмасу бұзылыстарына және қант диабетіне шалдығу қаупімен байланысты. Сонымен қатар сусынның қаптамасында «қантсыз» деген жазудың болуы кофеин мен басқа да ынталандырушы заттардың жоғары концентрациясына байланысты өзге ықтимал қауіптердің жоқ екенін білдірмейді.
Күнделікті тәуелділік қалыптастыру қаупі
«Әкелер одағы» ересектер арасында энергетикалық сусындарды үнемі тұтыну әдетінің таралуына да ерекше назар аударып отыр.
Адам шаршағанын басу және ұйқының қанбауын жеңу үшін энергетикалық сусын ішеді. Кофеин уақытша сергектік сыйлағанымен, ұйқының сапасына кері әсер етуі мүмкін. Келесі күні шаршау қайта оралып, адам тағы да энергетикалық сусынға жүгінеді. Осылайша тұйық шеңбер қалыптасады: ағза толыққанды демалудың орнына үнемі қосымша ынталандыруға ұшырайды. Кофеинді тұрақты тұтыну салдарынан ағзада оған төзімділік қалыптасуы мүмкін. Ал оны тұтынуды тоқтатқан кезде бас ауруы, ұйқышылдық, ашушаңдық, шаршау және зейін қою қабілетінің төмендеуі байқалуы ықтимал.
«Қазір энергетикалық сусындарды 21 жастан бастап сатып алуға болады. Алайда кәмелетке толу кофеиннің ұйқы мен қан қысымына әсерін жоймайды. Акцизді көтеру сұранысты азайтуы мүмкін, бірақ сусынды зиянсыз етпейді. Жарнама мен кофеин мөлшеріне қойылатын шектеулер жекелеген қауіптерді төмендеткенімен, оларды толығымен жоймайды. Сондықтан біз толық тыйым салуды талап етеміз», – делінген петицияда.
Мәселе өскелең ұрпаққа да қатысты
Кәмелетке толмағандарға энергетикалық сусындарды сатуға заң жүзінде тыйым салынғанына қарамастан, мектеп оқушылары арасында оларды тұтыну деңгейі қоғамды алаңдатып отыр. 2022 жылғы HBSC зерттеуінің деректеріне сәйкес, Қазақстандағы 11–15 жас аралығындағы сауалнамаға қатысқан оқушылардың 20,5%-ы энергетикалық сусындарды апта сайын, ал 3%-ы күн сайын тұтынған. Бұл көрсеткіштер қолданыстағы шектеулердің сақталуын бақылаумен қатар, кешенді профилактикалық саясат жүргізу қажеттігін көрсетеді. Ата-аналар үшін энергетикалық сусындар мәселесі жай ғана тұтынушылық таңдау емес. Бұл – балалардың денсаулығы, дұрыс тамақтану әдеттерінің қалыптасуы және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік мәселесі.
Неліктен «Әкелер одағы» толық тыйым салуды қолдайды?
Қоғамдық бірлестік өкілдерінің пікірінше, акциз арқылы энергетикалық сусындардың бағасын көтеру және оларды жас ерекшелігіне қарай сатуды шектеу мәселенің өзін шешпейді. Ересек адамдар да кофеиннің әсеріне ұшырайды. Ал энергетикалық сусындарды тұрақты тұтыну ұйқыға және жүрек-қан тамырлары жүйесіне кері әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар жарнама мен жекелеген компоненттердің мөлшеріне қойылатын шектеулер барлық ықтимал қауіптердің алдын ала алмайды. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, кейбір мемлекеттер энергетикалық сусындарға қатысты арнайы шектеулер енгізген.
Атап айтқанда:
-
Литвада, Латвияда, Польшада және Норвегияда жас ерекшелігіне байланысты шектеулер қолданылады.
-
Непалда энергетикалық сусындардың импортына шектеу енгізілген.
-
Қырғызстанда 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салу жоспарланған.
«Әкелер одағы» Қазақстанға акцизді көтеру және жас ерекшелігіне байланысты шектеулермен ғана шектелмей, реттеудің қатаңырақ үлгісін қарастыру қажет деп есептейді.
«Біздің ойымызша, бұл шаралар жеткіліксіз. Энергетикалық сусындар ересектердің денсаулығына да зиян келтіруі мүмкін. Біз Қазақстанда энергетикалық сусындарды өндіруге, коммерциялық мақсатта әкелуге және сатуға толық тыйым салуды талап ететін петицияны іске қосып жатырмыз», – деп атап өтті «Әкелер одағының» өкілдері.
Қандай шаралар ұсынылып отыр?
Қоғамдық бірлестік заңнамалық бастаманы әзірлеу үшін ведомствоаралық жұмыс ұйымдастыруды ұсынады. Атап айтқанда, төмендегі шараларды қабылдау көзделген:
-
Энергетикалық сусындарды өндіруге және коммерциялық мақсатта әкелуге толық тыйым салу;
-
Оларды көтерме және бөлшек саудада сатуға, соның ішінде интернет-дүкендер мен жеткізу қызметтері арқылы өткізуге тыйым салу;
-
Қантсыз сусындар мен концентраттарды қоса алғанда, өнімдерді энергетикалық сусындар санатына жатқызудың нақты өлшемдерін әзірлеу;
-
Мұндай өнімдерді жарнамалауға, насихаттауға және әлеуметтік желілер арқылы қоса алғанда, тегін таратуға тыйым салу;
-
Заңсыз айналым үшін жауапкершілік белгілеп, мемлекеттік бақылау тетіктерін енгізу;
-
Тиісті заң ресми жарияланғаннан кейін ұзақтығы алты айдан аспайтын өтпелі кезең белгілеу.
Пікірлер (0)