АҚШ пен Иран арасындағы шиеленіс: Қазақстан көпвекторлы саясатынан таймауға тиіс

Қазір АҚШ пен Иран арасындағы шиеленіс жаңа геосаяси деңгейге көтеріліп отыр. Бұл тек екі елдің текетіресі емес, Таяу Шығыс аймағындағы ықпал үшін күрестің күрделі кезеңі ретінде бағалануда. Қазақстандық белгілі сарапшылардың бірі Кеңшілік Тышқан бізге берген сұхбатында халықаралық ахуалдың астарын, ықтимал сценарийлерді және оның Қазақстан үшін қауіптері мен мүмкіндіктерін жан-жақты талдап берді, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

– Аға, қазір геосаяси ахуалдың күрт шиеленісіп тұрғанын жақсы білесіз. АҚШ пен Иран арасындағы жағдайды қалай бағалайсыз? Бұл тек екі елдің қақтығысы ма, әлде кең ауқымды дағдарыстың бір бөлігі ме?

– Бұл тек екіжақты текетірес емес. Біз бүгінде көпқабатты геосаяси шиеленістің куәсіміз. АҚШ пен Иран арасындағы қайшылық – ондаған жылдар бойы қордаланған мәселе. Бірақ қазіргі жағдайдың ерекшелігі – оған Израиль факторының ашық әрі белсенді түрде қосылуы. Яғни, бұл – Таяу Шығыстағы ықпал үшін күрестің жаңа кезеңі. Мұнда тек әскери емес, идеологиялық, діни және экономикалық мүдделер тоғысып отыр. Сондықтан бұл қақтығысты локалды деп қарастыру қате, оның салдары жаһандық деңгейде сезіледі.

– Дональд Трамптың ультиматумы және Иранның оған жауабы жағдайды қаншалықты ушықтырып отыр?

– Ультиматум – дипломатияның ең соңғы әрі ең қатал формаларының бірі. Бұл жерде АҚШ тарапынан қысым айқын байқалады. Ал Иранның жауабы да жұмсақ емес. Ормуз бұғазын жабу туралы мәлімдеме – экономикалық қару. Өйткені ол бұғаз арқылы әлемдік мұнай тасымалының едәуір бөлігі өтеді. Егер бұл сценарий жүзеге асса, жаһандық энергетикалық дағдарыс туындауы әбден мүмкін. Сондықтан екі тарап та бір-біріне қысым көрсетіп отыр, бірақ шегінуге әзір жол жоқ.

– Иран ішіндегі саяси өзгерістерге тоқталсақ. Жоғарғы көшбасшының қайтыс болуы және уақытша басқару жүйесінің құрылуы елдің тұрақтылығына қалай әсер етеді?

– Иран – ерекше саяси жүйесі бар мемлекет. Онда діни билік пен саяси билік тығыз байланысты. Жоғарғы көшбасшының орны – тек саяси емес, рухани символ. Оның қайтыс болуы – үлкен вакуум тудырады. Сарапшылар ассамблеясы жаңа көшбасшыны сайлағанмен, қазіргі қауіпсіздік жағдайында бұл үдеріс оңай өтпейді. Ішкі элиталар арасында ықпал үшін күрес күшеюі мүмкін. Бұл өз кезегінде тұрақсыздыққа, тіпті азаматтық қақтығысқа алып келуі ықтимал.

– Сарапшылар айтып отырған босқындар сценарийіне қаншалықты сенуге болады?

– Бұл – өте шынайы қауіп. Тарих көрсеткендей, Таяу Шығыстағы кез келген ірі қақтығыс босқындар легін тудырады. Иран халқының саны 90 миллионнан асады. Егер соның 10 пайызы ғана көшсе де бұл аймақ елдері үшін үлкен сынақ болады. Орта Азия географиялық тұрғыдан жақын болғандықтан, бұл толқын бізге де жетуі мүмкін. Қазақстан мұндай сценарийге толық дайын деп айту қиын. Сондықтан бұл бағытта алдын ала стратегиялық жоспар қажет.

– Мұнай факторы туралы айтсақ. Бұл қақтығыс Қазақстан экономикасына тиімді болуы мүмкін бе?

– Қысқа мерзімде – иә. Мұнай бағасының өсуі Қазақстан бюджетіне оң әсер етеді. Ұлттық қор толығады, теңге нығаюы мүмкін. Бірақ бұл – уақытша эффект. Ұзақ мерзімде жаһандық тұрақсыздық инвестицияға, саудаға кері әсер етеді. Сонымен қатар мұнай бағасының күрт өсуі әлемдік экономиканың баяулауына алып келуі мүмкін. Бұл бізге де жанама түрде әсер етеді.

– Ал Қытай факторы туралы не айтасыз?

– Қытай – әлемдік экономиканың негізгі драйверлерінің бірі. Егер мұнай бағасы күрт өссе, бұл Қытай экономикасына қысым түсіреді. Ал Қытай экономикасының баяулауы Қазақстан үшін де тиімсіз. Себебі біз – шикізат экспорттайтын елміз. Сұраныс азайса, табыс та азаяды. Сонымен қатар АҚШ пен Қытай арасындағы геоэкономикалық бәсеке күшейсе, Қазақстан үшін теңгерімді саясат жүргізу қиындай түседі.

– Жалпы алғанда, Қазақстанға қандай қауіптер мен мүмкіндіктер бар?

– Қауіптер де, мүмкіндіктер де бар. Қауіптер – геосаяси тұрақсыздық, босқындар, сауда тізбектерінің бұзылуы. Ал мүмкіндіктер – жоғары мұнай бағасы, жаңа нарықтарға шығу, транзиттік әлеуетті арттыру. Бірақ ең бастысы – сабыр мен есеп. Қазақстан көпвекторлы саясатты ұстанып келеді, бұл жағдайда да сол бағыттан таймау керек.

– Сіздің ойыңызша, жағдай қалай өрбуі мүмкін?

– Қазір үш сценарий бар: шиеленістің ушығуы, уақытша келісім немесе ұзаққа созылған қақтығыс. Ең қауіптісі – бірінші нұсқа. Бірақ халықаралық қысым мен экономикалық факторлар тараптарды келіссөзге итермелеуі мүмкін. Сондықтан толық масштабты соғысқа жол берілмейді деген үміт бар.

– Әңгімеңізге рақмет! 

Сұхбаттасқан Ғали ТӨЛЕК