Білім беру жүйесіндегі өзгеріс: басты назар енді сапада

Қазақстандағы білім беру саласы соңғы жылдары ауқымды өзгерістер кезеңінен өтіп келеді. Мектепке дейінгі тәрбиеден бастап орта білімге дейінгі барлық деңгейде инфрақұрылымды жаңарту, білім алуға тең мүмкіндік қалыптастыру және педагогтердің кәсіби жағдайын жақсарту бағытында бірқатар шара жүзеге асырылып жатыр. Мемлекет үшін бұл саланың маңызы ерекше. Өйткені білім сапасы елдің адами капиталына ғана емес, оның әлеуметтік тұрақтылығы мен экономикалық әлеуетіне де тікелей әсер етеді, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Соңғы жылдардағы жұмыстардың нәтижесін мектепке дейінгі білім беру саласынан да көруге болады. 2024 жылы елімізде 561 балабақша мен шағын орталықтың ашылуы 2-6 жас аралығындағы балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамту көрсеткішін 92,5 пайызға жеткізді. Бұл бағыттағы негізгі мақсаттардың бірі – балалардың мектепке дайындығын күшейтіп, олардың ерте жастан дамуына қажетті жағдай жасау.

2024-2025 оқу жылынан бастап бұл жұмыстың мазмұнына да өзгерістер енгізілді. Мектепке дейінгі топ пен бастауыш білім арасындағы сабақтастықты күшейтуге арналған үлгілік бағдарлама қолданысқа енді. Сонымен қатар баланың даму барысын бақылауға мүмкіндік беретін «Баланың дамуының жеке картасы» цифрлық форматқа көшірілді. Баланың даму деңгейі жыл ішінде үш кезеңде – қазан-желтоқсан, ақпан-сәуір және маусым-шілде айларында бағаланады. Мұндай тәсіл педагогке әр баланың қажеттілігіне қарай жеке дамыту немесе түзету жұмыстарын жоспарлауға мүмкіндік береді.

Мектеп инфрақұрылымындағы мәселелерді шешу де назардан тыс қалған жоқ. Соның ішінде білім беру ұйымдарындағы орын тапшылығы, үш ауысымды оқу және ескі немесе апатты жағдайдағы ғимараттар мәселесін азайту үшін «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы іске асырылып жатыр. 2024-2026 жылдары 369 жаңа мектеп салу арқылы шамамен 740 мың оқушыға арналған орын құру жоспарланған.

Жобаның алғашқы нәтижелері 2024 жылдан бастап көріне бастады. Ал 2025-2026 оқу жылында 217 мектепті, жалпы 460 мың оқушы орны көлемінде іске қосу жұмыстары басталды. Бұл жоба тек жаңа ғимарат салумен шектелмейді. Мектептерде қауіпсіздік талаптары, инклюзивті орта, заманауи пәндік кабинеттер және білім алушыларға қолайлы жағдай жасау мәселелеріне басымдық берілген.

Дегенмен білім саласындағы өзгерістерді тек жаңа ғимараттар мен орын санымен бағалау жеткіліксіз. Ең маңызды көрсеткіш – оқушының алған білімін өмірде қолдана алуы. Осы тұрғыдан алғанда, халықаралық зерттеулер Қазақстанның алдында әлі де шешілуге тиіс міндеттер бар екенін көрсетеді. PISA-2022 нәтижесі бойынша, қазақстандық оқушылардың математика, оқу сауаттылығы және жаратылыстану бағыттарындағы көрсеткіштері OECD елдерінің орташа нәтижесінен төмен болған еді. Мәселен, математика пәні бойынша оқушылардың шамамен 50 пайызы ғана екінші деңгейден жоғары нәтижеге жеткен болатын. Ал OECD елдеріндегі бұл көрсеткіш 69 пайызды қамтиды.

2024 жылы жарияланған PISA-2022 шығармашылық ойлау нәтижелері де оқушылардың креативті тапсырмаларды орындау деңгейін одан әрі арттыру қажеттігін көрсетті. Бұл білім беру мазмұнын жай ғана ақпарат беруге емес, баланың ойлау, талдау, салыстыру және өз шешімін ұсына білу қабілетін дамытуға бағыттаудың маңызын аңғартады.

Білім сапасының өзегінде мұғалім тұр. Сондықтан педагогтің мәртебесі мен еңбек жағдайын жақсарту мәселесі де соңғы жылдары мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі болып келеді. Мұғалімдердің еңбекақысын көтеру, жұмыс жүктемесін реттеу, кәсіби дамуына жағдай жасау бағытында шаралар қабылданды. 2025 жылы білім беру саласы қызметкерлерінің орташа жалақысы шамамен 7-8 пайызға өсті.

Ал TALIS-2024 зерттеуінің 2025 жылы жарияланған елдік есебінде мұғалімдердің 71 пайызы жалақыны есептемегендегі еңбек жағдайларына қанағаттанатынын көрсеткен. Бұл педагогтердің жұмыс ортасындағы ахуалдың біртіндеп жақсарып келе жатқанын байқатады. Ендігі міндет – кәсіби өсуді тұрақты жүйеге айналдыру. 2026 жылы коучинг, менторлық және озық тәжірибемен бөлісу секілді тетіктердің кең қолданылуы мұғалімнің күнделікті жұмысына нақты қолдау бере алады.

Білім беру жүйесіндегі өзгерістер белгілі бір нормативтік негізге де сүйенеді. Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында саланың алдағы жылдарға арналған негізгі бағыттары белгіленген. Құжатта инфрақұрылымды жаңарту, білім мазмұнын құзыреттілікке бейімдеу, бағалау жүйесінің ашықтығын арттыру, инклюзивті білім беруді дамыту, ауыл мектептерін қолдау және цифрлық технологияларды пайдалану секілді басымдықтар қамтылған.

Бұл ретте халықаралық ұйымдармен бірлескен жобалардың да маңызы бар. UNICEF және өзге де серіктестермен жүргізіліп жатқан жұмыстар балалардың қауіпсіздігі мен құқығын қорғау, инклюзивті ортаны қалыптастыру және мектептердегі психологиялық қолдауды күшейтуге бағытталған.

Әрине, жүйеде шешімін күткен мәселелер әлі де бар. Соның бірі – оқушылар арасындағы білім нәтижесінің алшақтығы. Қала мен ауыл, түрлі тілдік және әлеуметтік орта жағдайында білім алатын балалардың мүмкіндіктері бірдей бола бермейді. Сондықтан ерте жастан қолдау көрсету, оқу мен математика бойынша қосымша бағдарламаларды дамыту маңызды.

Ауыл мектептеріндегі кадр мәселесі де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Мұнда жас мамандарды тарту үшін тұрғын үй, көтерме төлем және еңбекақыны ынталандырудың қосымша тетіктерін жетілдіру қажет. Сонымен қатар «Жайлы мектеп» жобасының әр өңірдегі іске асу қарқыны әртүрлі екенін ескеріп, жаңа мектептерді салу кезінде нақты демографиялық өсім мен болашақтағы оқушы санына жасалған болжам ескерілуге тиіс.

Баланың сапалы білім алуында кітапхананың да орны бөлек. Қазіргі уақытта мектеп кітапханаларын жай ғана кітап сақталатын орын ретінде емес, оқушының ізденуіне, мәтінмен жұмыс істеуіне және ақпаратты талдауына мүмкіндік беретін білім кеңістігіне айналдыру қажеттілігі артып отыр. 2024 жылы басталған мектеп кітапханаларын жаңғырту бағдарламасы аясында биыл шамамен 700 кітапхананы жөндеу жоспарланған. Мұндай кеңістіктерді цифрлық контентпен жұмыс істеу мүмкіндіктерімен ұштастыру оқушылардың ақпараттық сауаттылығын арттыруға ықпал етеді.

Жалпы алғанда, Қазақстанның білім беру жүйесінде соңғы жылдары нақты өзгерістер бар. Мектепке дейінгі қамтудың өсуі, жаңа мектептердің салынуы, педагогтерді қолдау шаралары, білім мазмұнын жаңарту және цифрлық құралдарды енгізу дегеніміз саланың бір орында тұрмағанын көрсетеді.

Бірақ қолжетімділік мәселесін шешу – жұмыстың бір бөлігі ғана. Ендігі кезеңде басты өлшем ғимарат саны немесе қамту пайызы емес, сол мектепте оқитын баланың алған білімінің сапасы болуға тиіс. Оқушының сыни ойлауы, функционалдық сауаттылығы, шығармашылық қабілеті мен алған білімін күнделікті өмірде пайдалана алуы – білім беру жүйесінің шынайы нәтижесін көрсететін көрсеткіштер. Сондықтан алдағы міндет – инфрақұрылымды жаңартумен қатар, оқу мазмұнын жетілдіруді, мұғалімді қолдауды, ауыл мен қала арасындағы білім алшақтығын қысқартуды және әр балаға қолайлы, қауіпсіз әрі инклюзивті орта қалыптастыруды қатар алып жүру. Осы бағыттағы жұмыстар жүйелі жалғасса, білім беру саласындағы бүгінгі өзгерістер ұзақмерзімді нәтижеге айналуға мүмкіндік береді.