Таңбадағы тарих: рәміздер және ұлттық дүниетаным

Ұлттың тарихы мен дүниетанымы оның мәдени мұрасынан ғана емес, ғасырлар бойы қалыптасқан таңбаларынан да көрінеді. Рәміздер халықтың өткенін, бүгінін және болашаққа деген көзқарасын бір бейнеге жинақтай алады. Кейде бір ғана белгі тұтас бір дәуірдің немесе белгілі бір қауымның тарихынан сыр шертеді. Сондықтан таңба мен рәмізді зерттеу – тек сурет пен бейнені талдау емес, сол белгінің қалыптасуына әсер еткен тарихи, әлеуметтік және мәдени процестерді тану, деп жазады JANABASTAU.KZ ақпарат агенттігі.

Геральдика саласының маманы Айдын Рысбекұлының пікірінше, рәмізді жай ғана сурет немесе белгі деп қабылдау жеткіліксіз. Оның бойында белгілі бір идея, құндылық және тарихи мағына тоғысады. Бір қарағанда қарапайым көрінетін бейненің өзінде қоғамның дүниеге көзқарасы, табиғатпен қарым-қатынасы, билік туралы түсінігі немесе елдік идеясы жатуы мүмкін. Сондықтан мемлекеттік рәміздер елдің бірегейлігін танытатын маңызды құрал саналады.

Рәміздердің басты ерекшелігі – көп мағынаны ықшам бейнеге сыйғыза білуінде. Мысалы, белгілі бір мемлекеттің туын көрген адам оның атауын оқымай-ақ қай ел екенін тани алады. Бұл – таңбаның ақпарат жеткізудегі күшін көрсетеді. Қазіргі заманда логотиптер, жол белгілері, эмблемалар, пиктограммалар мен түрлі визуалды белгілер кеңінен қолданылатыны белгілі. Алайда мұндай коммуникацияның түпкі негізі адамзаттың өте ерте кезеңдеріндегі таңбалық мәдениетпен сабақтас.

Қазақстанның Туы мен Елтаңбасындағы әрбір элементтің өзіндік мәні бар. Көк түс бейбітшілік пен тұрақтылықты білдірсе, күн – өмір мен жаңарудың, қыран – еркіндік пен биік рухтың көрінісі. Ал шаңырақ бейнесі ортақ үй мен ел бірлігін аңғартады. Яғни рәміздерде халықтың дүниетанымы мен мемлекеттілік идеясы қатар өрілген.

Көк түстің өзі түркі халықтарының дүниетанымында ерекше орын алады. Көк аспан – кеңдіктің, биіктіктің және мәңгіліктің бейнесі ретінде қабылданған. Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында аспанға, жерге, табиғатқа қатысты ұғымдар адамның өмірімен тығыз байланыста болған. Осы себепті мемлекеттік тудағы көк түс жай ғана эстетикалық таңдау емес, кең мағыналы символдық мәнге ие.

Тудағы күн бейнесі де терең мағынаға ие. Күн – жарықтың, тіршіліктің, жылудың және жаңа бастаманың белгісі. Адамзат тарихында күн көптеген өркениеттерде өмірдің қайнар көзі ретінде танылған. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында да табиғат құбылыстары адамның күнделікті тіршілігімен тығыз сабақтасып отырған. Сондықтан күннің мемлекеттік рәміздегі орны табиғат пен адам арасындағы байланысты да аңғартады.

Ал қыран бейнесі еркіндік пен биіктік идеясын күшейтеді. Дала өркениетінде құс бейнелерінің символдық мәні ерекше болған. Қыранның аспанда еркін самғауы адамның еркіндікке ұмтылысын бейнелейді. Сонымен қатар ол қырағылық, батылдық, алғырлық және биік мақсат сияқты ұғымдармен байланыстырылады.

Бұл дәстүрдің тамыры тым әріде жатыр. Қазақ даласындағы көне таңбалардың бірі – тамға. Ол ру-тайпаның меншігін ажырататын белгі ғана емес, белгілі бір қауымның тарихын, байланысын және өзіндік ерекшелігін білдірген. Малға, құралға, мүлікке салынған таңба арқылы оның қай қауымға тиесілі екені ажыратылған. Осылайша таңба қоғамдық қатынастардың белгілі бір бөлігін реттеуге қызмет еткен.

Тамғаның тағы бір маңызды қыры – оның ұрпақтан ұрпаққа берілуі. Таңба белгілі бір рудың немесе қауымның өзіндік белгісі ретінде есте сақталған. Оның қолданылуы ауызша тарихпен, шежіремен және дәстүрмен қатар жүрген. Сондықтан тамғаға тек шаруашылық қажеттіліктен туған белгі деп қарау жеткіліксіз. Оның артында әлеуметтік жады мен тарихи сабақтастықтың да элементтері жатыр.

Осы тұрғыдан алғанда, тамғаны бүгінгі визуалды коммуникацияның алғашқы үлгілерінің бірі деуге болады. Себебі күрделі ақпаратты шағын әрі түсінікті белгі арқылы жеткізу тәсілі қазір де кең қолданылады. Бүгінде компаниялар өз атауын ұзақ түсіндірмей-ақ, бір ғана логотип арқылы таныта алады. Спорт клубтары, қоғамдық ұйымдар, оқу орындары мен мемлекеттік мекемелер де өз қызметін белгілі бір эмблема арқылы көрсетеді. Бұл – таңбаның адам санасында ақпаратты жылдам қалыптастыратын құрал екенін дәлелдейді.

Қазақ қоғамындағы таңбалық мәдениет тек тамғамен шектелмеген. Қазақтың дәстүрлі ою-өрнегінен, зергерлік бұйымдарынан, қару-жарақтарынан, сәулет өнерінен және тұрмыстық заттарынан да белгілі бір символдық түсініктерді көруге болады. Өрнек көбіне әсемдік үшін ғана қолданылмай, белгілі бір дүниетанымдық ұғымды жеткізген. Табиғат, жануарлар әлемі, аспан денелері, өсімдік бейнелері халықтың қоршаған ортаны қабылдау ерекшелігін көрсеткен.

Рәміз бен нышан ұғымдарының да айырмашылығы бар. Рәміз – нақты мағынасы қалыптасқан, ресми түрде бекітілуі мүмкін таңба. Ал нышан көбіне адамның санасында белгілі бір ұғыммен байланысатын бейнені білдіреді. Мәселен, көктем – жаңарудың, ақ жол – ізгіліктің нышаны ретінде қабылдануы мүмкін. Яғни нышанның мағынасы белгілі бір мәдени ортаға, дәстүрге және адамның қабылдауына қарай өзгеруі ықтимал.

Рәміздердің тағы бір ерекшелігі – олардың қоғамды біріктіру қабілеті. Ортақ рәміз адамдарға ортақ құндылық пен ортақ кеңістік туралы түсінік береді. Мемлекеттік Ту көтерілгенде немесе Әнұран орындалғанда адамның бойында елге деген қатыстылық сезімі қалыптасады. Мұндай сәттерде рәміз жеке адамның емес, тұтас қоғамның ортақ белгісіне айналады.

Қазақ мәдениетіндегі құс бейнелерінің де орны ерекше. Соның ішінде сұңқар еркіндік, тектілік, алғырлық және жауынгерлік рухпен сабақтасып келеді. Құсқа қатысты мұндай түсініктер халықтың табиғатпен етене өмір сүргенін және қоршаған ортаға символдық мағына бергенін көрсетеді. Дала адамы үшін құстың ұшуы, аңның жүрісі, табиғаттың өзгерісі жай ғана құбылыс емес, өмір тәжірибесімен астасқан белгі ретінде қабылданған.

Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында шаңырақтың да орны ерекше. Шаңырақ – отбасының, әулеттің, берекенің және ортақ үйдің символы. Киіз үйдің шаңырағы барлық уықты біріктіріп тұратын негізгі құрылым ретінде отбасы мен қоғамның бірлігін бейнелейтін ұғымға айналған. Сондықтан Елтаңбадағы шаңырақ бейнесі кездейсоқ алынған элемент емес. Ол ел аумағында өмір сүріп жатқан түрлі этностар мен азаматтарды бір ортақ Отанға біріктіру идеясын білдіреді.

Қазақстандағы рәмізтану саласының қалыптасуына үлес қосқан тұлғалардың қатарында Ербол Шаймерденовтің есімі аталады. Ол рәмізге қатысты бірқатар қазақша ғылыми терминдердің орнығуына ықпал етті. Бұл бағыттағы еңбектер ұлттық рәміздерді тек мемлекеттік атрибут ретінде емес, ғылыми және мәдени тұрғыдан зерттеудің маңызын арттырды.

Рәмізтанудың дамуы тіл мәселесімен де тікелей байланысты. Белгілі бір ғылыми ұғымды өз тілінде дәл атау – сол саланың қалыптасуы үшін маңызды. Егер халық өз мәдени таңбаларын өз терминдері арқылы сипаттай алса, оның ұлттық ғылыми ойлау жүйесі де нығая түседі. Сондықтан рәміздерге қатысты қазақша терминологияның қалыптасуы – тіл мен мәдениеттің өзара байланысын көрсететін маңызды құбылыс.

Бүгінгі жастар үшін рәміздердің маңызын түсіндірудің өзіндік жолдары бар. Қазіргі жас буын ақпаратты көбіне визуалды түрде қабылдайды. Әлеуметтік желідегі қысқа видео, инфографика, логотип, белгі немесе иллюстрация адамның назарын мәтіннен бұрын аударуы мүмкін. Осы ерекшелікті ұлттық рәміздерді танытуда тиімді пайдалануға болады. Тарихи таңбалар мен мемлекеттік рәміздерді заманауи визуалды форматта түсіндіру жастардың қызығушылығын арттыра алады.

Мысалы, белгілі бір рудың немесе тайпаның таңбасын көрсетіп қана қоймай, оның қандай жағдайда қолданылғанын, қандай тарихи деректермен байланысты екенін түсіндіру маңызды. Сол сияқты Елтаңбадағы әр элементті жеке қарастырып, оның тарихын, мағынасын және бүгінгі қоғамдағы орнын көрсету арқылы рәміз туралы түсінікті тереңдетуге болады. Бұл жерде мақсат – жастарға дайын ақпаратты жаттатудан гөрі, олардың таңбаның мағынасын өздері түсініп, тарихи байланысын сезінуіне мүмкіндік беру.

Рәміздер адамның тарихи жадын қалыптастыруға да әсер етеді. Тарих тек оқиғалар мен даталардан тұрмайды. Ол адамның күнделікті өмірінде кездесетін бейнелерден, сөздерден, салт-дәстүрлерден және символдардан да көрінеді. Бала кезден көріп өскен Ту, Елтаңба, ұлттық оюлар немесе дәстүрлі таңбалар адамның мәдени ортасын қалыптастырады. Кейін бұл бейнелер белгілі бір сезімдер мен тарихи түсініктермен байланыса бастайды.

Сонымен қатар рәміздер өзгермейтін құбылыс емес. Әр дәуір өз таңбасын қалыптастырып, бұрынғы символдарға жаңа мағына бере алады. Бір бейненің әр кезеңдегі түсіндірмесі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан рәміздерді зерттеу тарихты бір ғана қырынан емес, бірнеше кезең арқылы түсінуге мүмкіндік береді.