Экономикалық өсім Қазақстанның Орталық Азиядағы позициясын қалай нығайтты

Кәдімгі жұмыс күнінің таңында қазақстандық отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған пәтерінен шығып, баласын жақында ашылған мектепке апарып, отандық өндірістегі көлікпен жұмысқа аттануы мүмкін. Отбасындағы ата-ананың бірі ірі компанияда еңбек етсе, екіншісі цифрлық платформалар арқылы тауар сатып, қолма-қол ақшасыз төлем қабылдап, мемлекеттік органдармен онлайн байланыс орнататын шағын кәсіппен айналысуы ықтимал.

Бұл құбылыстардың әрқайсысы жеке алғанда аса ерекше көрінбеуі мүмкін. Алайда олардың барлығы бірге Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін көрсетеді.

Қазақстан бұл кезеңге 2019 жылы мол табиғи ресурстарға, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесіне және халықаралық инвестиция тартуда көпжылдық тәжірибеге ие ел ретінде кірді. Дегенмен ел алдында одан да күрделі мәселе тұрды: Қазақстан өзінің осы артықшылықтарын халықтың өмір сүру деңгейін айтарлықтай арттыруға бағыттай ала ма және экономиканы болашақта мұнай мен басқа да шикізат ресурстарына тәуелділігі төмен болатын жағдайға дайындай ала ма?

Соңғы жеті жылдағы нәтижелер бұл өзгерістің басталып кеткенін көрсетеді. Қазақстан жаһандық пандемияны, жеткізу тізбектерінің үзілуін және геосаяси кеңістіктің барған сайын бөлшектенуін бастан өткерді. Соған қарамастан ел 2019 жылмен салыстырғанда ауқымды экономикамен, дамыған кәсіпкерлік сектормен және сыртқы әлеммен тығыз байланыстармен бұл сынақтардан шықты.

Өсімді халықтың тұрмысымен өлшеу

Жеті жыл ішінде Қазақстанның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі 50 пайыздан астам өсті. Бұл халық саны 20 миллионнан асқан кезеңде бірқатар сыртқы күйзелістерге қарамастан дамуын жалғастырған экономиканың өсімін көрсетеді.

Бұл көрсеткіш Қазақстанды Орталық Азияның басқа мемлекеттерінен де ерекшелейді. Дүниежүзілік банктің мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14,7 мың АҚШ долларын құрады. Ал Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 4 мың доллар, Қырғыз Республикасында 3,1 мың доллар болды.

Алайда экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткішінің өзі жеткіліксіз. Соңғы жылдардағы маңызды өзгерістердің бірі – жеке кәсіпкерліктің рөлінің артуы.

Қазақстанның шағын және орта бизнес саласында шамамен 4,5 миллион адам жұмыспен қамтылған. Бұл көрсеткіш жеті жыл бұрынғы деңгейден 31,6 пайызға жоғары. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны одан да жылдам өсіп, 2025 жылдың соңына қарай 47,5 пайызға артып, 2,3 миллионға жетті. Іс жүзінде бүгінде ел тұрғындарының әрбір бесіншіден астамының экономиканың осы секторымен байланысы бар.

Бұл аса маңызды. Өйткені Қазақстан ұзақ уақыт бойы табиғи ресурстарға бай көптеген елдерге тән мәселемен бетпе-бет келді: экономикада мемлекет пен бірнеше ірі компанияның үстемдігі басым болды.

Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселе толығымен жойылды дегенді білдірмейді. Бірақ қалыптасқан салалармен қатар елде кәсіпкерлік экономикасының анағұрлым кең негізі біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұсында бұл үдеріс экономикалық мүмкіндіктерге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған ауқымды шаралардың бір бөлігіне айналды.

Оның «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы көбіне институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Алайда оның экономикалық мазмұны да маңызды: экономикалық өсім тұрақты болуы үшін оған адамдардың барған сайын көп бөлігі қатысуы қажет.

Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтердің дамуы еңбек нарығын қалыптастыруға ықпал етті. Бұл еңбек нарығы жас әрі урбандалу деңгейі артып келе жатқан халықты жұмыспен қамтамасыз етуі тиіс.

Экономикалық өсім нақты өмірде көрініс тапқанда

Экономикалық статистика нақты нәтижеге айналған кезде ғана оның мәні айқындала түседі. Қазақстанда соңғы жылдардағы көптеген өзгерісті жаңа үйлерден, мектептерден, медициналық нысандардан және өнеркәсіп кәсіпорындарынан көруге болады.

2019-2025 жылдар аралығында елде 100 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл ауқым халықтың өсіп келе жатқан сұранысын ғана емес, Қазақстандағы демографиялық өзгерістерді де көрсетеді.

Халық саны артып келеді, қалаларға жаңа тұрғындар қоныс аударуда, ал жас отбасыларға баспана мен оған сәйкес инфрақұрылым қажет.

Сондықтан 1342 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы – жай ғана әдемі статистика емес. Жаңа мектептер сыныптардың шамадан тыс толуын азайтуға, ірі қалаларға халықтың көшуіне байланысты мәселелерді шешуге және жаңа буын қазақстандықтарының қажеттіліктерін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Олардың маңызы ғимараттардың өзімен ғана өлшенбейді. Ең бастысы – жедел экономикалық және демографиялық өсімді балалар үшін қолайлы жағдайға айналдыра алу.

Денсаулық сақтау жүйесі де осындай қарқынмен кеңейді. 2023-2025 жылдардың өзінде елде 1200-ден астам медициналық нысан салынды. Оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық-санитарлық көмек ұйымдарына тиесілі.

Осы кезеңде күтілетін өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.

Мұндай өзгерісті бір ғана саясатпен немесе құрылыс бағдарламасымен түсіндіру мүмкін емес. Өмір сүру ұзақтығына табыс деңгейі, өмір салты, медициналық көмектің қолжетімділігі, қоршаған ортаның жағдайы және демографиялық факторлар әсер етеді.

Дегенмен бұл динамиканың өзі маңызды. Ел дамуының басты көрсеткіштерінің бірі – өндіріс көлемінің өсуі ғана емес, адамдардың ұзақ әрі сапалы өмір сүре бастауы.

Тоқаевтың президенттігі мемлекеттік басымдықтардың өзгеруімен қатар жүрді және бұл өзгерістерге ықпал етті. Оның әкімшілігі он жыл бұрынғыға қарағанда жасырақ, өзара байланысы күшейген және талапшылдығы артқан қоғамның сұраныстарына жауап беруге тиіс болды.

Тұрақтылық бұрынғыдай маңызды. Алайда бүгінде оның мәні адамдардың өміріне нақты қандай нәтиже әкелетіні арқылы жиі бағаланады.

Импорттық тауарлардан отандық өндіріске дейін

Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығыстар арқылы өзгерту мүмкін емес. Ел өз тұтынатын тауарларының көбірек бөлігін өзі өндіруі және өндіруші салалардан тыс жаңа жұмыс орындарын құруы қажет.

Бұған автомобиль жасау саласын мысал етуге болады. Соңғы жеті жылда Қазақстанда шамамен 800 мың автомобиль өндірілді.

Отандық өндірісте құрастырылған автомобиль – жай ғана тұтыну тауары емес. Оның өндірісі қосалқы бөлшектер жеткізушілерін, логистикалық компанияларды, инженерлерді, техникалық мамандарды және білікті жұмысшыларды жұмыспен қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар бұл Қазақстанда бұрын іс жүзінде болмаған өнеркәсіптік құзыреттердің біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Осындай үдерістер басқа салаларда да байқалады. Қазақстан үкіметінің мәліметінше, 2025 жылдың соңына қарай арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың аумағында 860 жоба жүзеге асырылып, нәтижесінде 57,2 мыңнан астам жұмыс орны құрылды.

2030 жылға дейін мұнда тағы шамамен 200 жаңа жобаны жүзеге асыру жоспарланып отыр. Олар жұмыс орындарын ашуға және өңдеу өнеркәсібінің өсуіне ықпал етуі тиіс.

Сонымен қатар 2025-2029 жылдары Қазақстан өңдеу өнеркәсібі саласында 140 жобаны іске қосуды жоспарлап отыр.

Әрбір жаңа кәсіпорын тарихи тұрғыдан алғанда шикізат экспортына айтарлықтай тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.

Қазақстан өзінің табиғи артықшылықтарынан бас тартпайды. Мұнай, уран, металдар және ауыл шаруашылығы елдің әл-ауқаты үшін маңызды рөл атқара береді.

Неғұрлым шынайы міндет – осы салалардың айналасында экономиканың қосымша деңгейлерін қалыптастыру: шикізатты ел ішінде қайта өңдеу, дайын өнім көлемін арттыру және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектеріне қосу.

Осы тұрғыдан Қазақстанның географиялық орналасуы да жаңа қырынан қабылдана бастады.

Көп жыл бойы әлемдегі теңізге тікелей шығатын жолы жоқ ең ірі мемлекет мәртебесі негізінен шектеу ретінде қарастырылды. Бүгінде Еуразиядағы сауда бағыттары қайта қаралып жатқан кезде Қазақстан өзін Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және Орталық Азияның басқа елдерін байланыстыратын буын ретінде белсендірек танытып келеді.

Аймақтың ірі экономикалық платформасы

Жалпы Орталық Азия жаңару кезеңіне аяқ басты.

Өзбекстан экономикасын ашып, қарқынды дамып келеді. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да бастапқы базасы төмен болғанына қарамастан жоғары экономикалық өсім көрсеткіштерін көрсетіп отыр.

Көршілес елдердің дамуы Қазақстан үшін де тиімді: дамып келе жатқан көршілер – ауқымды нарықтар, нығая түскен сауда байланыстары және тұтас аймақтың ықпалының артуы деген сөз.

Сонымен бірге Орталық Азия экономикалары қаржылық және институционалдық даму деңгейі бойынша әлі де бірдей емес.

Дүниежүзілік банктің мәліметіне сәйкес, Қазақстан экономикасының номиналды көлемі 2025 жылы шамамен 306 миллиард АҚШ долларына жетті.

Салыстыру үшін, Өзбекстан экономикасы шамамен 147 миллиард доллар, ал Қырғыз Республикасының экономикасы 22,6 миллиард доллар көлемінде бағаланды.

Жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің жоғары деңгейі, жинақталған инвестициялар көлемі, дамыған қаржы секторы және халықаралық іскерлік инфрақұрылым Қазақстанның аймақтағы ерекше рөлін айқындайды.

Шетелдік инвестиция көлемі де осы артықшылықты көрсетеді. Тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 162 миллиард долларға жетті.

Қазақстан экономикасы инвестиция тартуды жалғастырып келеді. Бұл көрсеткіштердің өзі жаһандық белгісіздік жағдайында елдің халықаралық капитал үшін тартымдылығын сақтай алатынын көрсетеді.

Инвесторларды табиғи ресурстар ғана қызықтырмайды. Қазақстан ауқымды экономиканы, көршілес нарықтарға қолжетімділікті, Шығыс пен Батыс арасындағы қалыптасқан байланыстарды, сондай-ақ халықаралық бизнеске қызмет көрсетуге бағытталған қаржы институттарын ұсынады.

Мұндай артықшылықтардың үйлесімін қысқа мерзімде қайталау оңай емес.

Бүгінде Қазақстан аймақтың негізгі экономикалық платформасы рөлін атқарып келеді. Яғни капитал тартылатын, тауарлар өндірілетін және компаниялар Орталық Азияның кең нарығына шығатын орынға айналуда.

Сынақтар дәуіріндегі алға жылжу

Елдің дамуындағы жеті жыл – салыстырмалы түрде қысқа кезең. Алайда бұл уақыт оқиғаларға аса бай болды.

2019 жылы қызметіне кіріскеннен бастап Президент Тоқаев әлдеқайда жетілген саяси және экономикалық жүйелер үшін де күрделі сынақ боларлық дағдарыстар кезеңінде мемлекет басқарды.

Оның басшылығы бір ғана ауқымды жобамен емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы өзара қарым-қатынастардың тепе-теңдігін өзгертуге ұмтылысымен сипатталды.

Бұл әлеуметтік инфрақұрылымға, кәсіпкерлікті қолдауға, өнеркәсіпті дамытуға және мемлекеттік институттардың азаматтардың қажеттіліктеріне жауап беру қабілетін арттыруға бағытталған шаралардан көрінді.

Сонымен қатар Қазақстан ірі державалардың арасында орналасқан ел үшін аса маңызды болып саналатын прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясатты сақтап қалды.

Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық Одақпен, Америка Құрама Штаттарымен, сондай-ақ кеңірек ислам және түркі әлемімен жұмыс байланыстарын сақтау Қазақстанға инвестиция тартуға және геосаяси жіктелу жағдайында өз бетінше маневр жасау кеңістігін сақтауға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге ел алдында әлі де маңызды міндеттер тұр.

Инфляция үй шаруашылықтарының табысына әсер етуді жалғастыруда. Ірі қалалар мен ауылдық елді мекендер арасындағы айырмашылық әлі де байқалады.

Инфрақұрылымның дамуы демографиялық өсім қарқынына сәйкес болуы қажет. Ал мемлекет қатысатын экономикадағы үлес әлі де айтарлықтай.

Жаңа өнеркәсіп кәсіпорындары өндірістік көрсеткіштерді орындап қана қоймай, шын мәнінде бәсекеге қабілетті болуы тиіс.

Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылда болған өзгерістердің маңызын төмендетпейді. Керісінше, қол жеткізілген нәтижелерді бағалауды шынайырақ етеді.

Жаңа пәтерде таңын бастап, баласын жаңа мектепке апарып, барған сайын әртараптанып келе жатқан экономика жағдайында табыс тауып жүрген қарапайым отбасы өзін ұлттық трансформацияның куәгері ретінде қабылдамауы мүмкін.

Алайда елдің дамуы түптеп келгенде дәл осындай күнделікті өзгерістер арқылы өлшенеді.

Қазақстан өз трансформациясын әлі аяқтаған жоқ.

Алайда Президент Тоқаев тұсында ел бұрынғы жетістіктерді сақтап қалу кезеңінен дамудың келесі сатысына қажетті экономикалық және әлеуметтік негіздерді қалыптастыру кезеңіне өтті.