Қозғалыс еркіндігі омыртқа саулығынан басталады

Арқа немесе мойынның анда-санда ауырғанын көп адам шаршаудан көріп, мән бермей жүре береді. Алайда омыртқа – тек адам денесін тік ұстап тұратын тірек емес. Ол біздің жүруімізге, иілуімізге, бұрылуымызға, қол мен аяқтың еркін қозғалуына тікелей қатысатын күрделі жүйе. Омыртқа саулығын қалай сақтауға болады, ұзақ отырудың қандай әсері бар және қай жағдайда ауырсынуды елемеуге болмайды? Janabastau.kz тілшісі осы мәселелер жөнінде Н.Ж.Батпенов атындағы Ұлттық ғылыми травматология және ортопедия орталығы №1 травматология бөлімшесінің нейрохирург-дәрігері Марғұлан Әбдіқалықовпен сөйлескен еді.

Омыртқа адам ағзасындағы негізгі тірек жүйелерінің бірі. Ол денені тік ұстап тұрумен қатар адамның еркін қозғалуына мүмкіндік береді.

– Омыртқаның биологиялық қасиеттері өте көп. Ол тек қозғалысқа қатысып қоймай, дененің негізгі бағаны, тірегі ретінде қызмет атқарады. Мойын, қол, қабырғалар, жамбас және басқа да көптеген құрылымдар омыртқамен өзара байланысты, – дейді Марғұлан Әбдіқалықов.

Сондықтан омыртқа қозғалысының сақталуы, оны қоршаған бұлшықеттердің жақсы жетілуі және жалпы дене белсенділігі адамның күнделікті өмір сапасына тікелей әсер етеді.

Омыртқа – дененің жай ғана «бағаны» емес

Адам жүргенде, отырған кезде, еңкейгенде немесе бұрылғанда омыртқаға әртүрлі көлемде күш түседі.

Омыртқа бір жағынан дененің салмағын көтерсе, екінші жағынан жұлынды қорғайды және дененің түрлі бөліктерінің үйлесімді қозғалуына жағдай жасайды.

Оны қоршаған арқа, бел және құрсақ бұлшықеттері де осы жүйенің бір бөлігі. Бұлшықеттер әлсіреген кезде омыртқаға түсетін жүктеменің бөлінуі өзгеруі мүмкін.

Сол себепті омыртқа денсаулығын тек сүйектің жағдайымен шектеуге болмайды. Қимыл-қозғалыс, бұлшықет күші, дене салмағы, ұйқы және адамның күнделікті әдеттері де маңызды.

Бел ауруы – әлемдегі ең кең тараған мәселелердің бірі

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегіне сәйкес, 2020 жылы әлемде шамамен 619 миллион адам бел ауруынан зардап шеккен. Бұл көрсеткіш 2050 жылға қарай 843 миллион адамға дейін өсуі мүмкін.

ДДСҰ бел ауруын әлем бойынша еңбекке және күнделікті белсенділікке шектеу қоятын негізгі себептердің бірі деп көрсетеді. Оның үстіне бел ауруының шамамен 90 пайызы нақты бір құрылымдық аурумен байланыстырылмайтын бейспецификалық сипатта болады.

Яғни арқаның ауруы міндетті түрде омыртқада ауыр зақым бар деген сөз емес. Бірақ оны ұзақ уақыт елемеу де дұрыс емес.

Ұзақ отыру омыртқаға қалай әсер етеді?

Қазіргі өмір салтында адамдардың көп уақыты компьютер, телефон немесе көлік ішінде отырумен өтеді.

Марғұлан Әбдіқалықовтың айтуынша, бір қалыпта ұзақ отыру, қозғалыстың аздығы және денені дұрыс ұстамау омыртқа мен оны қоршаған бұлшықеттерге түсетін жүктемені арттыруы мүмкін.

Әсіресе компьютер алдында отырған кезде адамның басы алға шығып, иықтары түсіп, бел аймағы ұзақ уақыт бір қалыпта қалуы жиі кездеседі.

Ғылыми зерттеулер жұмыс барысында дене қалпын алмастырып отырудың пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. АҚШ-тың еңбек қауіпсіздігі саласындағы зерттеулерінде ұзақ уақыт бір қалыпта отыратын адамдар үшін отыру мен тұруды кезектестіру белдегі жайсыздықты азайтуы ықтимал екені айтылады.

Бірақ мәселе «мінсіз қалыпты» күні бойы сақтауда емес. Ең маңыздысы – денені қозғалыссыз ұзақ ұстамау.

Қозғалыс – омыртқаның табиғи қажеттілігі

Омыртқаны сақтау үшін күрделі жаттығулар міндетті емес.

Күнделікті жүру, жеңіл жаттығу жасау, дене қалпын өзгертіп отыру және бұлшықеттерді біртіндеп нығайту жеткілікті бастама болуы мүмкін.

ДДСҰ да бел ауруы кезінде физикалық белсенділікті сақтау, қозғалыс қабілетін жақсартатын жаттығулар жасау және жұмыс орнын эргономикалық тұрғыдан бейімдеу маңызды екенін көрсетеді.

Жалпы алғанда, тұрақты физикалық белсенділік дененің жұмыс қабілетін жақсартып, бұлшықет пен сүйек жүйесінің саулығына ықпал етеді. ДДСҰ дерегінше, әлемдегі ересектердің шамамен 31 пайызы ұсынылатын деңгейде дене белсенділігімен айналыспайды.

Сондықтан қозғалысты тек спортпен байланыстыру дұрыс емес. Күнделікті жаяу жүрудің, баспалдақпен көтерілудің және жұмыс арасында орнынан тұрып қозғалып алудың өзі маңызды.

Ауырсынуды қашан елемеуге болмайды?

Арқа немесе мойынның кез келген ауырсынуы қауіпті аурудың белгісі емес.

Көп жағдайда бел ауруы бірнеше апта ішінде бәсеңдеуі мүмкін. Бірақ ауырсыну ұзаққа созылса, күшейсе немесе адамның күнделікті тіршілігіне кедергі келтіре бастаса, дәрігерге қаралған дұрыс.

Ал кейбір белгілер шұғыл медициналық көмекті талап етеді.

Мысалы, арқа ауырсынуымен қатар екі аяқта бірдей әлсіздік немесе ұю пайда болса, шат және жыныс мүшелері маңындағы сезімталдық төмендесе, зәрді немесе үлкен дәретті ұстай алмау байқалса, дереу медициналық көмек қажет. Бұл жүйке құрылымдарына қысым түскенінің белгісі болуы ықтимал.

Сондай-ақ ауырсыну ауыр жарақаттан кейін пайда болса, түнде күшейсе, дене қызуы көтерілсе немесе себепсіз салмақ азайса, дәрігерлік тексеруді кейінге қалдырмаған жөн.

«Ауырса, қозғалмай жату керек» деген түсінік әрдайым дұрыс емес

Бел ауырған кезде адамның алғашқы әрекеті қимылдамай жату болуы мүмкін.

Алайда қазіргі медициналық тәсілдерде көп жағдайда адамның мүмкіндігінше қалыпты белсенділігін сақтауы маңызды деп есептеледі. ДДСҰ да бейспецификалық бел ауруын емдеуде қозғалысқа біртіндеп оралу мен физикалық белсенділікті маңызды бағыттардың бірі ретінде көрсетеді.

Әрине, жаттығудың көлемі мен түрі адамның жағдайына байланысты болуы керек.

Егер қозғалғанда қатты ауырсыну, аяққа берілетін ауырсыну немесе неврологиялық белгілер байқалса, өз бетінше күрделі жаттығуға кіріспей, маманға қаралған жөн.

Омыртқаны қалай күтеміз?

Марғұлан Әбдіқалықовтың айтуынша, омыртқа мәселелерінің алдын алуда күнделікті қарапайым әдеттердің өзі маңызды.

Бір орында ұзақ отырмау, тұрақты қозғалу, арқа мен құрсақ бұлшықеттерін нығайту, дене салмағын бақылау және жұмыс орнын ыңғайлы ұйымдастыру омыртқаға түсетін артық жүктемені азайтуға көмектеседі.

Компьютер алдында жұмыс істейтін адамдар әр мезгіл сайын орнынан тұрып, бірнеше минут қозғалып алғаны жөн. Монитор көз деңгейіне жуық орналасып, аяқ еденге толық тірелгені дұрыс.

Сонымен бірге кенеттен шамадан тыс ауыр жаттығуға кірісудің қажеті жоқ. Физикалық жүктемені біртіндеп арттыру қауіпсіз.

Қозғалу мүмкіндігі – өмір сапасының бір бөлігі

Омыртқа адамға өзінің бар екенін көбіне ауырған кезде ғана сездіреді.

Ал шын мәнінде күн сайын еркін жүру, еңкею, баланы көтеру, көлік жүргізу немесе жұмыс үстелінде отыру сияқты қарапайым әрекеттердің бәрінің артында омыртқа мен бұлшықеттердің күрделі үйлесімі тұр.

Сондықтан омыртқа саулығын тек ауырсыну пайда болған кезде ғана ойлау жеткіліксіз.

Қозғалысты сақтау, бұлшықеттерді нығайту, бір қалыпта ұзақ отырмау және ағза берген белгілерді елемеу – омыртқаны қорғаудың ең қарапайым әрі маңызды жолдарының бірі.

Өйткені қозғалыс еркіндігі, ең алдымен, омыртқа саулығынан басталады.