Жамбыл жыры ғасырдан ғасырға жалғасады

     Уақыт кейбір есімдерді алыстатқан сайын көмескілендіреді, ал кейбір тұлғаларды қайта оқуға мәжбүрлейді. Биыл туғанына 180 жыл толып отырған Жамбыл Жабаев - екінші қатарға жататын қаламгер. Оның өмір сүрген дәуірі бізден алыстағанымен, ақынның есімі әдебиет оқулығында немесе мерейтой күнтізбесінде ғана қалған жоқ. 2026 жылдың алғашқы айларынан бастап Қазақстанның әр өңірінде Жамбылға арналған поэзия кештері, әдеби кездесулер, ғылыми жиындар мен сахналық қойылымдар өткізіліп, ақын мұрасы шетелдік мәдени алаңдарда да қайта жаңғыра бастады.

Ұлттық мемлекеттік кітап палатасының 2026 жылға арналған атаулы және естелік күндер күнтізбесінде Жамбыл Жабаевтың туғанына 180 жыл толуы арнайы белгіленген. Ақын 1846 жылғы 28 ақпанда Жамбыл тауының етегінде дүниеге келген. Жүз жылға жуық ғұмыр кешкен оның өмірі қазақ даласындағы бірнеше тарихи кезеңді қамтыды. Жамбыл хандық дәуірдің соңғы жаңғырығын да, патшалық Ресей кезеңін де, ХХ ғасырдың үлкен қоғамдық өзгерістерін де, соғыс жылдарын да көрді. Сондықтан оның шығармашылығына бір ғана кезеңнің әдеби мұрасы деп қарау жеткіліксіз. Жамбылдың ғұмырының өзі қазақ қоғамының бір ғасырға жуық тарихымен астасып жатыр.

Жамбылдың ақындық жолы жазба әдебиеттен бұрын қалыптасқан ауызша поэзия дәстүрінен басталды. Ол жастайынан домбыра ұстап, жыр айтуға ден қойып, Жетісудың атақты ақыны Сүйінбай Аронұлынан бата алған. Эпикалық дастандарды, халық жырларын орындап өскен ақын кейін айтыс өнерінде де танылды. Оның өнеріндегі ең маңызды ерекшелік - өлеңнің қағазда емес, көпшіліктің алдында туатын табиғатын сақтай білуінде еді. Бүгінгі тілмен айтқанда, Жамбыл өз дәуірінің тікелей аудиториямен жұмыс істейтін өнерпазы болды. Ол тыңдаушының алдында суырып салып, қоғамдағы оқиғаны сол мезетте өлеңге айналдыра алды.

Осы тұрғыдан қарағанда, Жамбыл шығармашылығы бүгінгі жастарға мүлде жат құбылыс емес. Қазіргі әлеуметтік желі дәуірінде де адамның назарын дайын мәтіннен бұрын шынайы реакция, еркін ой, тапқыр жауап тартады. Айтыстың табиғатында осы қасиеттер ертеден бар. Қарсыластың сөзіне сол сәтте жауап беру, қоғамдық мәселеге жедел үн қату, тыңдаушының көңіл күйін сезіну - ғасыр бұрынғы дала мәдениеті мен қазіргі медианың арасында күтпеген ұқсастық қалыптастырады. Сондықтан Жамбылды жастарға таныту үшін оның өмірбаянын жаттатудан бұрын, шығармашылығының тірі табиғатын көрсету әлдеқайда нәтижелі болмақ.

Биылғы мерейтойдың ерекшелігі де ақынды тек бір күн еске алумен шектелмегенінен көрінеді. Ақпан айында Алматыдағы Жамбыл атындағы қалалық жасөспірімдер кітапханасында бірден үш дата тоғысты: Жамбыл Жабаевтың туғанына 180 жыл, кітапхананың ашылғанына 50 жыл және мәдени мекемеге ақын есімі берілгеніне 30 жыл толды. Жасөспірімдерге қызмет көрсететін кітапхананың мерейтойы мен ғасыр жасаған ақынның мерейтойының қатар келуінде өзіндік символдық мән бар. Бір жағында - ХІХ ғасырда дүниеге келген жырау, екінші жағында – смартфонмен өскен бүгінгі жас оқырман. Екі буынның арасындағы байланысты әдебиет орнатуы тиіс.

Жамбыл мұрасын жаңғыртудың тағы бір жолы театр сахнасынан көрініс тауып отыр. Алматыда 2026 жылға жоспарланған мәдени жобалардың арасында ақынның 180 жылдығына арналған «Жыр алыбы - Жамбыл» музыкалық-театрландырылған қойылымы бар. Бұл - мерейтойды дәстүрлі баяндама мен салтанатты жиыннан шығарудың бір тәсілі. Өйткені жаңа буын тарихи тұлғаны тек архивтік суреттен емес, музыкадан, сахналық бейнеден, кинодан және заманауи визуалды форматтардан таниды. Егер әдеби мұра қазіргі өнердің тіліне көшірілсе, оның аудиториясы да кеңейеді.

Өңірлерде де ақынға арналған әдеби кештер мен кітап көрмелері ұйымдастырылып келеді. Алматы облысы мен Қызылорда облысының кітапханаларында Жамбыл поэзиясына арналған кездесулер өткен. Мұндай шараларды қарапайым есептік көрсеткіш ретінде қабылдау оңай. Алайда мерейтойлық мәдени саясаттың нәтижесі өткізілген шара санымен емес, сол шарадан кейін ақынның кітабын іздеген адамның санымен өлшенгені дұрыс. Егер оқушы сахнада Жамбыл өлеңін бір рет жатқа айтып, кейін оны ешқашан ашпаса, мерейтой өзінің тәрбиелік мүмкіндігінің жартысын ғана орындады деген сөз. Ал әдеби кеш жас оқырманды ақынның шығармашылығын өз бетімен тануға жетелесе, атаулы күн күнтізбедегі дата болудан шығып, мәдени сабақтастыққа айналады.

Жамбылдың 180 жылдығы Қазақстан шекарасымен де шектеліп отырған жоқ. 27 ақпанда Санкт-Петербургте ақын ескерткішіне гүл қойылып, оның рухына құрмет көрсетілді. Бұл қаланың Жамбыл есімімен байланысы тарихи жадта бұрыннан сақталған. Соғыс жылдарында Ленинград қоршауда қалған кезде қазақ ақынының қала тұрғындарына арнаған жыры кең тараған болатын. Сондықтан Санкт-Петербургтегі еске алу рәсімі екі ел арасындағы мәдени байланыстың ғана емес, соғыс жылдарынан жеткен тарихи жадының жалғасы ретінде қабылданады.

Наурыздың басында Қазан қаласында да Қазақстанның Бас консулдығы Жамбылдың 180 жылдығына арналған шығармашылық кеш ұйымдастырды. Ал мамыр айында Эфиопия астанасы Аддис-Абебада өткен Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасына арналған семинарда Жамбыл Жабаевтың мерейтойы елдің мәдени мұрасын халықаралық аудиторияға таныстырудың бір бөлігі болды. Бір ақынның мерейтойының Алматыдағы жасөспірімдер кітапханасынан Санкт-Петербург пен Қазанға, одан Африка құрлығына дейін жетуі әдеби мұраның дипломатиялық мағынаға да ие екенін байқатады.

Дегенмен атаулы даталарды өткізудің алдында әрдайым бір маңызды міндет тұрады. Ұлы тұлғаны ұлықтаймыз деп, оны бүгінгі адамнан алыстатып алмау керек. Мерейтойларда белгілі өмірбаяндық деректерді қайталап, ескерткішке гүл қоюмен шектелу оңай. Ал Жамбылды тірі мәдени кеңістікке қайтару одан күрделірек. Ол үшін оның шығармаларын қазіргі қазақ тіліне жақын ғылыми түсініктемелермен ұсыну, сапалы аудиокітаптар әзірлеу, айтыстарын цифрландыру, деректі фильмдер мен анимациялық өнімдер шығару, мектеп оқушыларына арналған интерактивті жобалар жасау маңызды.

Бұл әсіресе бүгінгі медиалық ортада қажет. Бір жарым ғасыр бұрын ақынның дауысы үлкен жиыннан екінші ауылға ауызша тараса, қазір кез келген шығарманың аудиторияға жету жолын телефон экраны анықтайды. Жамбылдың есімі жас буынның ақпараттық кеңістігінде кездеспесе, оның оқулықта болуы ғана жеткіліксіз. Ақынның шығармашылығын қысқа бейнематериалға айналдыру немесе цифрлық платформада ұсыну оның өлеңін жеңілдету деген сөз емес. Керісінше, күрделі мұраға апаратын жаңа есік ашу.

Жамбылдың мұрасы мұндай жаңғыруға сұранып тұр. Оның шығармашылығы өлеңмен ғана шектелмейді. Онда айтыс, жыраулық дәстүр, музыкалық орындау, тарихи жад, халықтың ауызша әңгімесі қатар тоғысады. Қазіргі креативті индустрия тілімен қарасақ, осы мұраның негізінде театр қойылымынан бастап деректі киноға, подкасттан анимацияға дейін көптеген жаңа өнім жасауға болады. Бұл жағдайда мерейтой мәдени шығын емес, мәдени капиталды қайта айналымға енгізетін мүмкіндікке айналады.

2026 жылдың өзі Қазақстан үшін тарихи даталарға бай. Ел Тәуелсіздігінің 35 жылдығы аталып өтеді, Әлихан Бөкейханның туғанына 160 жыл толды. Осындай кезеңде мерейтойлардың мағынасы тек өткенге құрмет көрсетумен шектелмеуі керек. Олар қоғамның тарихи жадын жаңартып, әр буынның бұрынғы тұлғаларға өзінің сұрағын қоюына мүмкіндік береді. Жамбылдың 180 жылдығы да осы қатардағы үлкен рухани оқиға.

Жамбылдың ғұмыры жүз жылға жетпей тоқтады, бірақ оның шығармалары өмір сүрген уақыттан әлдеқайда ұзақ жолға шықты. Ақын көрген дала өзгерді. Елдің шекарасы, саяси жүйесі, қалалары, адамдарының тұрмысы өзгерді. Домбыраның жанында смартфон пайда болды, ауызша тараған жыр цифрлық архивке көшті. Бірақ қоғамға өз дәуірін сөзбен түсіндіретін тұлғаларға деген қажеттілік өзгерген жоқ.

Сондықтан Жамбылдың 180 жылдығын ақынның өткен өміріне қойылған тағы бір мерейтойлық белгі ретінде емес, ұлттық сөз өнерінің бүгінгі жағдайына қарауға берілген мүмкіндік ретінде қабылдаған жөн. Жамбылды ұлықтаудың ең нәтижелі жолы – оның атын қанша рет атағанымыз емес, сөзін келесі буынның қаншалықты түсіне алғаны. Мерейтой өтеді, сахнадағы жарық сөнеді, көрмелер жиналады. Күнтізбе келесі атаулы датаға көшеді. Ал мәдениет үшін маңыздысы - содан кейін қалатын нәрсе. Егер бір жас оқырман осы жылы Жамбылдың кітабын алғаш рет өз еркімен ашса, бір жас ақын айтысқа қызықса, бір режиссер оның тағдырынан жаңа шығарма жасауға ойланса, мерейтойдың шынайы нәтижесі сол болмақ. Өйткені жырдың ғұмыры жылмен өлшенбейді. Ол бір буыннан екінші буынға жеткен сайын ұзара береді.