Бүгінгі балаға қандай Қожа керек?

Алпыс жылдан астам уақыт бұрын экранға шыққан қараторы, тентек Қожаны қазақ көрерменіне қайта таныстырудың өзі тәуекел еді. Бірнеше буынның жадында сақталған кейіпкерге қайта оралу үшін оның үстіне жаңа киім кигізіп, қолына смартфон ұстату жеткіліксіз. Өйткені Қожа -  бір фильмнің кейіпкері ғана емес, қазақ баласының әдебиет пен кинодағы ең танымал бейнелерінің біріне айналған тұлға. Сондықтан 2025 жылы «Қожа. Жаңа саяхат» фильмі экранға шыққанда жұрт жаңа актерлердің ойынын ғана емес, өзінің балалық шағындағы Қожамен бүгінгі Қожаны еріксіз салыстырды.

Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» повесі 1957 жылы жарық көрді. Ал 1963 жылы Абдолла Қарсақбаев режиссерлік еткен фильм түсіріліп, төрт жылдан кейін Канн қаласында өткен балалар мен жасөспірімдер фильмдерінің халықаралық фестивалінде арнайы жүлдеге ие болды. Повесть ондаған тілге аударылды. 2024 жылы жазушы Бердібек Соқпақбаевтың 100 жылдығы ЮНЕСКО аясындағы мерейтойлар қатарына енгізілді.

Қожаның ұзақ өмір сүруінің сырын оның тәртіпті немесе мінсіз бала болмағанынан іздеген жөн шығар. Ол қателеседі, сабаққа кешігеді, өтірік айтып қалады, мұғаліміне ренжиді, Жанарға ғашық болады, өзінің ісіне кейін өкініп отырады. Ең бастысы – жазушы баланы ересектерге үлгі көрсету үшін әдейі түзеп-тегістемейді. Қожа өзінің қайшылығымен шынайы. Бала оқырман оның бойынан өзін, ал ересек адам кезінде өзі болған баланы көре алады. Кейіпкердің бірнеше буыннан бері ұмытылмай келе жатуының бір себебі де осы табиғилықта.

Сондықтан «Қожа. Жаңа саяхаттың» экранға шығуы қарапайым кинопремьерадан гөрі қызығырақ құбылыс болды. Қуат Ибрагимов режиссерлік еткен жаңа фильм 2025 жылғы наурызда көрерменге ұсынылды. Шығармашылық топ классикалық оқиғаның белгілі детальдарын сақтай отырып, қазіргі жасөспірімге жақын жаңа Қожа жасауға талпынды. Жаңа картинадағы кейіпкер бұрынғы фильмді дәлме-дәл қайталамайды, оның ортасы мен оқиғалары қазіргі уақытқа жақындатылған.

Алайда классикаға қайта оралудың бір қиындығы бар: көрермен жаңа шығарманы жеке туынды ретінде ғана қабылдамайды. Оның санасында 1963 жылғы Қожа қатар жүріп отырады. Сол себепті жаңа фильмнің қабылдануы да біркелкі болған жоқ. Көрерменнің бір бөлігі сүйікті кейіпкердің экранға қайта оралуына қызығушылық танытса, кәсіби сыншылардың арасында сценарий мен режиссерлік шешімдерді сынаған пікірлер айтылды. Vlast басылымындағы рецензияда жаңа картина түпнұсқаның психологиялық тереңдігі мен табиғилығына жете алмағаны қатаң сыналды.

Бірақ осы пікірталастың өзі маңызды. Өйткені қоғам жаңа Қожаны бұрынғы Қожамен салыстырып отырса, демек кейіпкер әлі күнге мәдени жадта өмір сүріп келеді. Кей шығармалар уақыт өте кітап сөресінде қалады. Ал кейіпкерлердің кейбірі жаңа буын келген сайын қайтадан сыналады. Қожа солардың қатарында.

Оның сахнаға да қайта оралуы осыны көрсетеді. 2025 жылы Алматы Мемлекеттік қуыршақ театры «Менің атым Қожа» шығармасын алғаш рет қуыршақ театры форматына бейімдеді. Театр бұл қойылымды ұлттық әдеби мұраны қазіргі жас көрерменге жаңа көркемдік формада ұсынудың бір тәсілі ретінде таныстырды.

Бір кейіпкердің кітаптан киноға, классикалық фильмнен жаңа киноға, одан қуыршақ театрына ауысуы балалар контентіне қатысты маңызды мәселені алға шығарады. Бүгінгі қазақ баласының есінде Қожадан кейін кім қалды?

Бұл жерде мәселе Қазақстанда балаларға арналған шығарма мүлде жоқ дегенде емес. Кітаптар шығып жатыр, мультфильмдер жасалып келеді, телебағдарламалар мен цифрлық жобалар көбейді. Бірақ көп контенттің арасынан бірнеше онжылдықтан кейін де аты аталатын кейіпкер жасау әлдеқайда қиын.

Қазақтілді балалар контентінің үлкен бөлігін қалыптастырып келе жатқан «Balapan» телеарнасының көрсеткіштері өндірістің көлемі өскенін байқатады. Арнаның 15 жылдығына жарияланған мәлімет бойынша осы кезеңде 160 мультсериал, 434 бағдарлама және 28 телехикая көрерменге ұсынылған. Бұл - бұрын бірнеше студиямен ғана шектелген қазақ анимациясының айналасында кәсіби орта қалыптаса бастағанының белгісі.

Бірақ санның көбеюі балалар контентіндегі барлық мәселені шешпейді. Өйткені бала үшін шығармаға жұмсалған қаржы немесе оның тәрбиелік жоспары көрінбейді. Ол алдымен оқиғаны көреді. Кейіпкерге сенеді немесе сенбейді. Әзілге күледі немесе бейжай қалады. Бір бөлім аяқталғанда екіншісін іздесе ғана контент оның әлеміне кірді деуге болады.

Қожаның өміршеңдігі дәл осы тұстан ерекше көрінеді. Соқпақбаев баланы тәрбиелеуге тырысқанын көрсетіп отырмайды. Ол баланың өзін сөйлетеді. Қожа жақсы бала болуға тырысады, бірақ үнемі жақсы болып шыға бермейді. Жас оқырманға осы қайшылық түсінікті. Қазіргі балалар әдебиеті мен киносы үшін де ең қиын міндеттің бірі - кейіпкерді дайын тәрбиелік формулаға айналдырып алмау.

Балалар әдебиеті тек отандық жаңа шығармалармен ғана емес, сапалы аудармамен де толығады. Бұл бағытта қаламгер Абылай Маудановтың еңбегін мысалға алуға болады. Ол Лев Толстойдың балаларға арналған әңгімелерін қазақшаға тәржімалап, кейін неміс жазушысы Рудольф Эрих Распенің «Мюнхаузеннің басынан кешкендері» кітабын аударды.

Мұндай аударманың маңызы шығарманы бір тілден екінші тілге көшіріп берумен шектелмейді. Қазақ тілінде оқитын бала әлем әдебиетін орысша немесе ағылшынша ғана тануға мәжбүр болмауы керек. Мюнхаузеннің фантастикалық оқиғалары да, әлем балалар прозасының басқа кейіпкерлері де қазақ тілінде табиғи сөйлей алса, тілдің баланың күнделікті мәдени кеңістігіндегі мүмкіндігі кеңейеді.

Бірақ аударма әдебиет қаншалықты қажет болса, жергілікті жаңа кейіпкерлер де соншалықты керек. Қазақ баласы әлемдік әдебиеттен өзін қызықтыратын оқиға табуы тиіс, сонымен бірге кітаптан немесе экраннан өзіне таныс мектепті, көшені, отбасылық қатынасты, әзілді, сөйлеу мәнерін де көргені маңызды. Осы екі бағыттың арасында тепе-теңдік болғанда ғана толыққанды балалар әдебиеті қалыптасады.

Бүгінгі баланың өмірі Қожа өмір сүрген кезеңнен мүлде бөлек. Бұрынғы кейіпкер мектепке кешігіп қалудан қорықса, қазіргі жасөспірімнің өмірінде әлеуметтік желі, чат, ойын платформасы, блогерлер мен қысқа видеолар бар. Достық та, реніш те, бедел үшін талас та цифрлық кеңістікке көшті. Бірақ адамның бала кездегі негізгі сезімдері соншалықты өзгерген жоқ. Ол әлі де қатарластарының арасында қабылданғысы келеді, өзіне сенімді болуға тырысады, алғашқы сезімді бастан өткереді, ата-анасымен кейде келіспейді, жасаған қателігіне өкініп, өзін дәлелдеуге ұмтылады.

Сондықтан қазіргі Қожаны жасаудың жолы кейіпкердің қолына жаңа телефон ұстатумен бітпейді. Қазіргі балаға оның шынайы мінезін табу керек.

Балалар контентінің негізгі бәсекесі де осы жерде. Қазақша өнім тек мемлекеттік тілде болғаны үшін автоматты түрде баланың таңдауына айналмайды. Оның жанында әлемнің ең ірі студиялары шығарған анимация, миллиондаған қаралым жинаған YouTube арналары, компьютер ойындары мен әлеуметтік желідегі шексіз видео тұр. Баланың назарын әкімшілік жолмен бөліп беру мүмкін емес. Оны тек қызықты дүниемен алуға болады.

Міне, жаңа «Қожа» төңірегіндегі пікірталастың құндылығы осы тұста. Фильмді тек сәтті немесе сәтсіз ремейк деп бағалап қою аздық етеді. Ол қазақ балалар контентінің алдында тұрған үлкен мәселені байқатты: біз классикалық кейіпкерлерді қайта жаңғырта аламыз, бірақ сонымен бірге бүгін өмір сүріп жатқан баланың өз кейіпкерін де жасауымыз керек.

Қожа алпыс жылдан астам уақыттан бері көрерменмен бірге келе жатыр. Бұл үлкен жетістік. Бірақ болашақ балалар әдебиеті тек Қожаны қайта-қайта жаңартумен құрылмайды. Бір кезде Бердібек Соқпақбаев өз заманындағы қарапайым баланың ішкі дүниесіне үңіліп, бұрын болмаған Қожаны жазды. Бүгінгі қаламгерге, режиссерге және аниматорға да сондай батылдық қажет.

Балалар шығармашылығының дамуы үшін жаңа кітаптар мен фильмдердің саны ғана емес, авторға еркіндік беретін орта маңызды. Балалар әдебиеті міндетті түрде ақыл айтатын әдебиет болмауы керек. Оның ішінде күлкі де, тентектік те, қорқыныш пен өкініш те, бала түсінбейтін ересектер әлемі де болуы мүмкін. Өйткені шынайы әдебиет баланы мінсіз етіп көрсетпейді, оны адам ретінде түсінуге тырысады.

Қазіргі қазақ баласының өз Қожасы қандай болатынын әзірге ешкім нақты білмейді. Мүмкін ол ауылда тұратын шығар. Мүмкін көпқабатты үйдің ауласында өскен бала болар. Мүмкін робот құрастырып жүретін қыз немесе әлеуметтік желіде өзін іздеген жасөспірім шығар. Оның аты Қожа болуы да міндетті емес. Маңыздысы - жас көрермен сол кейіпкерге қарағанда өзін тануы.

Сондықтан «Қожа. Жаңа саяхаттың» экранға оралуын бір классикалық фильмнің жаңа нұсқасы ретінде ғана емес, қазақ балалар контентінің қазіргі жағдайына қарауға мүмкіндік берген оқиға деп қабылдауға болады. Бір жағында - 1957 жылы жазылған повесть, 1963 жылғы фильм және бірнеше буын сүйген Қожа тұр. Екінші жағында - жаңа кино, аударма әдебиет, анимация, әлеуметтік желі және мүлде басқа ақпараттық ортада өсіп жатқан қазіргі бала.

Осы екі аралықты жалғай алатын шығарма табылса, қазақ балалар әдебиетінің келесі үлкен кейіпкері де дүниеге келеді.

Қожа кезінде арнайы «мәңгілік кейіпкер» болу үшін жазылған жоқ. Ол жай ғана шынайы жазылды. Бүгінгі балалар контентіне де, бәлкім, ең алдымен жетіспейтіні осы шынайылық шығар.